Mở rộng phạm vi tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài
Hội thảo do ông Nguyễn Khánh Ngọc - Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam chủ trì. Tham dự hội nghị có đại diện Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội; Cục Bổ trợ tư pháp (Bộ Tư pháp); Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cùng nhiều chuyên gia pháp lý.
Trình bày báo cáo định hướng sửa Luật, ông Nguyễn Văn Huệ - Trưởng ban Nghiên cứu, xây dựng và Phổ biến pháp luật, Hội Luật gia Việt Nam, cho biết Luật Trọng tài thương mại 2010 từng được đánh giá là khá tiến bộ, nhưng sau hơn 15 năm đã xuất hiện nhiều bất cập.
Tọa đàm đã tập trung vào các nhóm vấn đề lớn như mở rộng phạm vi giải quyết tranh chấp của trọng tài, hiện đại hóa thủ tục tố tụng và hoàn thiện cơ chế quản lý, giám sát.
Theo rà soát của Hội Luật gia Việt Nam, hiện có khoảng 28 văn bản pháp luật liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến trọng tài thương mại, nhưng quy định còn thiếu đồng bộ. Bên cạnh đó, Việt Nam đã tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, trong khi Luật mẫu UNCITRAL cũng liên tục cập nhật, khiến pháp luật hiện hành dần lạc hậu.
Ông Huệ nhấn mạnh, một vấn đề được nhấn mạnh là tỷ lệ hủy phán quyết trọng tài ở Việt Nam còn cao, là vấn đề lo ngại và cần nghiên cứu kỹ nguyên nhân.
Đại diện VIAC cho rằng, nguyên nhân chính của tỷ lệ hủy phán quyết cao nằm nhiều ở khâu xét đơn của tòa án, chứ không hoàn toàn do chất lượng trọng tài hay quy định pháp luật.
VIAC đánh giá tích cực việc thực hiện Nghị quyết 81 của Quốc hội, theo đó thẩm quyền xem xét hủy phán quyết trọng tài nội địa được tập trung về ba tòa án khu vực tại Hà Nội, Đà Nẵng và Tp.Hồ Chí Minh nhằm nâng cao tính chuyên môn.
Ông Nguyễn Văn Huệ - Trưởng ban Nghiên cứu, xây dựng và Phổ biến pháp luật, Hội Luật gia Việt Nam.
Tuy nhiên, vị đại diện lưu ý rằng phán quyết trọng tài nước ngoài hiện vẫn do các tòa án cấp tỉnh xử lý, cần được đánh giá toàn diện để bảo đảm tính thống nhất.
VIAC cũng cho biết đang cải tổ mô hình quản trị theo hướng tách biệt chức năng điều hành với hoạt động xét xử của trọng tài viên, tương tự nhiều tổ chức trọng tài quốc tế lớn.
Một nội dung nhận được nhiều quan tâm là đề xuất thay đổi cách xác định thẩm quyền của trọng tài.Hiện nay, nhiều luật chuyên ngành chỉ nhắc đến tòa án mà không đề cập trọng tài, dẫn đến cách hiểu rằng trọng tài không có thẩm quyền giải quyết. Theo ông Huệ, điều này làm thu hẹp không gian hoạt động của trọng tài và tạo rủi ro cho doanh nghiệp khi soạn điều khoản trọng tài trong hợp đồng.
Hội Luật gia đề xuất tiếp cận theo hướng, chỉ những tranh chấp liên quan lợi ích công, quyền lực công hoặc pháp luật cấm mới không thuộc thẩm quyền trọng tài; còn lại các tranh chấp dân sự, kinh doanh, thương mại phát sinh từ thỏa thuận của các bên nên được phép giải quyết bằng trọng tài.
Ông Hoàng Minh Hiếu - Ủy viên chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội cho rằng, cần sớm xác định những định hướng chính sách lớn của dự án luật và xin ý kiến cơ quan có thẩm quyền đối với các nội dung trọng tâm. Trong đó, vấn đề quan trọng nhất là phạm vi thẩm quyền của trọng tài.
Ông Hoàng Minh Hiếu - Ủy viên chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội.
Theo ông, có thể nghiên cứu phương án quy định theo hướng loại trừ, tức chỉ liệt kê những tranh chấp không thuộc thẩm quyền trọng tài; ngoài các trường hợp đó, các tranh chấp dân sự, kinh doanh, thương mại đều có thể được giải quyết bằng trọng tài.
Bên cạnh đó, nội dung liên quan đến giải quyết tranh chấp về tài sản cũng cần được làm rõ ngay từ giai đoạn xây dựng chính sách để tạo cơ sở định hướng cho quá trình sửa đổi, bổ sung luật.
Đại diện Cục Bổ trợ tư pháp (Bộ Tư pháp) cũng đồng tình với xu hướng mở rộng phạm vi trọng tài, nhưng lưu ý cần rà soát để tránh chồng chéo với các cơ chế giải quyết tranh chấp khác, như tranh chấp lao động theo Bộ luật Lao động.
Nhóm định hướng quan trọng khác là hoàn thiện thủ tục tố tụng trọng tài theo hướng linh hoạt và số hóa.
Ông Nguyễn Văn Huệ cho rằng, sau 15 năm, quy định tố tụng của trọng tài hầu như không thay đổi, trong khi tòa án đã có nhiều cải cách về xét xử trực tuyến và ứng dụng công nghệ.
Ông dẫn chứng, một số trung tâm trọng tài ở Trung Quốc hiện giải quyết hàng chục nghìn vụ mỗi năm nhờ quy trình điện tử và hỗ trợ của công nghệ số.
Dự thảo định hướng sửa luật đề cập các cơ chế như: Thủ tục rút gọn đối với tranh chấp đơn giản; nộp hồ sơ và xét xử trực tuyến; biện pháp khẩn cấp tạm thời; cho phép hội đồng trọng tài tự sửa chữa sai sót kỹ thuật trong phán quyết.
Nhiều ý kiến cũng đề nghị tăng cường cơ chế trao đổi giữa tòa án và trung tâm trọng tài trước khi ra quyết định hủy phán quyết.
Trọng tài phải là lợi thế cạnh tranh của môi trường đầu tư
Phát biểu tại tọa đàm, ông Nguyễn Khánh Ngọc - Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam nhấn mạnh, trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, thể chế pháp luật và các thiết chế giải quyết tranh chấp phải trở thành lợi thế cạnh tranh quốc gia.
"Các hợp đồng lớn có yếu tố nước ngoài hiện nay chủ yếu vẫn chọn trọng tài nước ngoài. Nhiều trọng tài viên Việt Nam cũng ra nước ngoài xét xử. Điều đó cho thấy chúng ta chưa tạo được niềm tin đủ mạnh cho doanh nghiệp", ông Ngọc nói.
Ông Nguyễn Khánh Ngọc - Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam.
Ông cũng cảnh báo việc phát triển quá nhiều trung tâm trọng tài nhưng chất lượng không đồng đều có thể làm suy giảm uy tín của hệ thống trọng tài. "Hoạt động trọng tài không thể bị coi như một dịch vụ kinh doanh đơn thuần. Đây là thiết chế bổ trợ tư pháp phục vụ mục tiêu công lý và môi trường đầu tư", ông nhấn mạnh.
Theo thống kê được nêu tại tọa đàm, Việt Nam hiện có 52 trung tâm trọng tài và khoảng 800 - 1.000 trọng tài viên, nhưng nhiều trung tâm hầu như không giải quyết vụ việc nào.
Các đại biểu thống nhất rằng việc sửa Luật Trọng tài thương mại không chỉ nhằm khắc phục bất cập kỹ thuật, mà còn gắn với mục tiêu dài hạn đưa Việt Nam trở thành một trung tâm giải quyết tranh chấp mới của khu vực.
Để đạt mục tiêu này cần có một chiến lược tổng thể với sự tham gia của Quốc hội, Chính phủ, tòa án và cộng đồng trọng tài, nhằm xây dựng môi trường pháp lý ổn định, chuyên nghiệp và tiệm cận chuẩn mực quốc tế.
Đặng Thuỷ - Trần Huy
