Ngày 9/6, sau lễ khai mạc, đã diễn ra phiên toàn thể đầu tiên của Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 với chủ đề "Tự cường và Đoàn kết trong một thế giới đang thay đổi" do PGS. TS. Đặng Đình Quý - Nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Việt Nam điều phối.
Đây là chủ đề thu hút sự quan tâm của nhiều đại biểu trong khuôn khổ Diễn đàn lần này.
“Đoàn kết không đồng nghĩa với đồng nhất”
Phát biểu mở đầu phiên thảo luận, TS. Marty Natalegawa - Nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia nhận định ASEAN đang hoạt động trong một môi trường quốc tế ngày càng phức tạp, khi cạnh tranh địa chính trị gia tăng, chủ nghĩa đa phương chịu nhiều sức ép và các vấn đề toàn cầu ngày càng bị chính trị hóa. Theo ông, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở một cuộc khủng hoảng đơn lẻ mà ở khả năng thích ứng trước những biến động liên tục của cục diện quốc tế.
Từ thực tiễn phát triển của ASEAN, ông cho rằng Hiệp hội cần vượt lên vai trò thích ứng đơn thuần để chủ động dự báo và góp phần định hình môi trường chiến lược. Theo ông, vai trò trung tâm của ASEAN không phải là vị thế mặc nhiên mà phải được củng cố liên tục bằng những sáng kiến và đóng góp thực chất cho hòa bình, ổn định khu vực. Các cơ chế như Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS), Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) hay mạng lưới đối tác đối thoại chính là minh chứng cho khả năng thúc đẩy đối thoại, xây dựng lòng tin và định hình các chuẩn mực hợp tác của ASEAN.
Nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia cũng cảnh báo nguy cơ lớn nhất đối với ASEAN hiện nay là bị cuốn vào cạnh tranh giữa các nước lớn, làm suy giảm tính gắn kết và vai trò của Hiệp hội. Để ứng phó, ASEAN cần theo đuổi cách tiếp cận mà ông gọi là “cân bằng động” (dynamic equilibrium), duy trì một môi trường khu vực ổn định, bao trùm và dựa trên luật lệ, nơi mọi bên đều có thể tham gia hợp tác thay vì bị buộc phải lựa chọn phe.
TS. Marty Natalegawa - Nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia.
Ông Marty Natalegawa nhấn mạnh ASEAN cần tiếp tục phát huy vai trò kiến tạo thay vì chỉ phản ứng trước các biến động bên ngoài; đồng thời tăng cường năng lực quản trị khủng hoảng, nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc địa chính trị và xây dựng cách tiếp cận an ninh toàn diện đối với các thách thức như gián đoạn kinh tế, biến đổi khí hậu, thiên tai hay khủng hoảng y tế.
Theo ông Marty Natalegawa, bằng việc duy trì tinh thần đối thoại, ngoại giao và hợp tác, ASEAN có thể tiếp tục mở rộng “vòng tròn hữu nghị”, củng cố ổn định chiến lược và khẳng định vai trò độc lập trong một thế giới đang biến động nhanh chóng.
Trao đổi với các đại biểu về bài toán hài hòa lợi ích giữa các quốc gia thành viên, ông cho rằng sự đa dạng chính là một trong những đặc trưng và nguồn sức mạnh quan trọng nhất của ASEAN. “Đoàn kết không đồng nghĩa với đồng nhất”, ông nhấn mạnh, cho rằng ASEAN hoàn toàn có thể duy trì sự thống nhất và gắn kết trong khi vẫn tôn trọng những khác biệt về thể chế, trình độ phát triển và ưu tiên chính sách.
Đề cập tương lai của ASEAN, ông Marty Natalegawa cho rằng các nhà lãnh đạo cần dành nhiều sự quan tâm hơn cho việc dự báo các xu hướng dài hạn thay vì chỉ tập trung xử lý những vấn đề trước mắt. Theo ông, nhiều thành quả mà ASEAN đang có ngày nay là kết quả của những quyết định được đưa ra từ nhiều thập kỷ trước. Vì vậy, việc chuẩn bị cho tương lai đòi hỏi tư duy dài hạn và sự tham gia mạnh mẽ của thế hệ trẻ.
Ông Marty Natalegawa bày tỏ kỳ vọng Diễn đàn Tương lai ASEAN sẽ trở thành không gian để các nhà lãnh đạo trẻ đóng góp ý tưởng cho những thách thức của 20-30 năm tới, giúp ASEAN chủ động định hình tương lai thay vì chỉ phản ứng với biến động.
Nguyên Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Indonesia đồng thời đánh giá cao vai trò dẫn dắt về ý tưởng của Việt Nam, cho rằng những sáng kiến mang tầm nhìn dài hạn sẽ góp phần củng cố sức mạnh và khả năng thích ứng của ASEAN trong giai đoạn mới.
“Tự cường và hợp tác luôn song hành”
Nối tiếp phiên thảo luận, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường tập trung phân tích khái niệm “tự cường hợp tác” (cooperative resilience) trong bối cảnh thế giới đang trải qua những biến động sâu sắc và khó lường.
Đặt ra câu hỏi “điều gì làm nên sức mạnh tự cường của một quốc gia?”, ông Cường cho rằng, câu trả lời đang thay đổi cùng với những chuyển dịch của môi trường quốc tế. Nếu trong nhiều thập niên trước, hội nhập được xem là con đường dẫn tới tăng trưởng, ổn định và thịnh vượng thì hiện nay thế giới đang chứng kiến một nghịch lý mới: các quốc gia càng kết nối sâu rộng thì mức độ dễ tổn thương trước các cú sốc bên ngoài cũng có thể gia tăng. Từ đại dịch COVID-19, đứt gãy chuỗi cung ứng cho tới cạnh tranh công nghệ và các biện pháp thuế quan, những yếu tố từng tạo ra kết nối nay đồng thời có thể trở thành nguồn rủi ro.
Dẫn lại nhận định của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La gần đây về một thế giới “kết nối hơn nhưng dễ tổn thương hơn, phát triển công nghệ hơn nhưng cũng dễ đối mặt với các rủi ro hơn, phụ thuộc lẫn nhau sâu sắc hơn nhưng đồng thời dễ chịu sức ép và cưỡng ép hơn”, Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường nhấn mạnh, những nghịch lý đó không làm suy giảm giá trị của hội nhập mà đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại nội hàm của tự cường trong giai đoạn mới.
Theo đó, tự cường không phải là thu mình hay tách biệt khỏi các dòng chảy hợp tác quốc tế, mà là quá trình củng cố năng lực nội tại song song với việc mở rộng kết nối và đa dạng hóa các mạng lưới hợp tác.
“Tự cường và hợp tác luôn song hành với nhau”, Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường khẳng định, đồng thời cho rằng chính sức mạnh bên trong sẽ tạo nền tảng để các quốc gia tham gia hợp tác với sự tự tin và tự chủ chiến lược cao hơn, trong khi hợp tác lại mở rộng không gian phát triển và tiếp tục củng cố năng lực tự cường.
Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường phát biểu tại diễn đàn.
Từ góc nhìn đó, Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường cho rằng, các quốc gia, đặc biệt là các nước vừa và nhỏ, cần tránh tư duy biệt lập bởi tự chủ thực chất không đến từ việc đứng ngoài các mạng lưới hợp tác mà từ khả năng tham gia, đóng góp và đưa ra lựa chọn trong các cấu trúc hợp tác khu vực và quốc tế.
Bên cạnh đó, chất lượng hợp tác cần được đặt lên hàng đầu, thay vì chỉ tập trung vào số lượng cơ chế được thiết lập. Đồng thời, các mạng lưới hợp tác cũng cần được mở rộng theo hướng đa tầng nấc và bao trùm hơn, với sự tham gia của doanh nghiệp, viện nghiên cứu, chính quyền địa phương, thanh niên và các tổ chức chính trị - xã hội.
Mặt khác, các quốc gia cần chủ động hơn trong việc tham gia định hình chương trình nghị sự, xây dựng luật chơi và đóng góp vào các nỗ lực duy trì hòa bình, ổn định cũng như thúc đẩy hợp tác khu vực.
Đối với ASEAN, theo ông Cường, sức mạnh tự cường của Hiệp hội không đơn thuần là tổng hợp sức mạnh của từng quốc gia thành viên mà được hình thành từ ba yếu tố gắn kết chặt chẽ với nhau gồm đoàn kết nội khối, vai trò trung tâm hiệu quả và những cơ chế hợp tác mang lại kết quả thực chất.
Cụ thể, ASEAN cần ưu tiên đầu tư cho các lĩnh vực vừa cấp bách vừa mang tính nền tảng như phát triển tri thức, năng lực công nghệ, kết nối hạ tầng và chuỗi cung ứng bền vững; đồng thời tăng cường chia sẻ thông tin, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm và phát huy vai trò của ngoại giao phòng ngừa nhằm nâng cao năng lực hành động tập thể.
Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường cũng đề xuất mở rộng hơn nữa không gian đối thoại của ASEAN, tạo điều kiện để nghị viện, chính đảng, cộng đồng doanh nghiệp, giới học giả và thế hệ trẻ tham gia sâu hơn vào tiến trình hợp tác khu vực.
Ttrong một thế giới ngày càng bất định, “tự cường hợp tác” có thể trở thành con đường giúp các quốc gia trong khu vực vừa củng cố năng lực nội tại, vừa mở rộng không gian phát triển và bảo vệ nền tảng hòa bình, ổn định đã được ASEAN dày công vun đắp.
