Mới đây, Ban Bí thư đã ban hành Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17/3/2026 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới (sau đây gọi tắt là Chỉ thị 04).
Với nhiều điểm đột phá, Chỉ thị được ví như một “cơn gió đông” đối với ngành xuất bản, thổi bùng luồng sinh khí mới, mở ra kỳ vọng về một giai đoạn phát triển mạnh mẽ, toàn diện và hiện đại hơn.
Đặc biệt, Chỉ thị nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh chuyển đổi số một cách sâu rộng, gắn với đầu tư phát triển hạ tầng và các nền tảng công nghệ như một trong những nhiệm vụ trọng tâm của ngành trong thời gian tới.
Xung quanh nội dung này, Người Đưa Tin đã có cuộc trao đổi với TS. Trần Chí Đạt – Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Khoa học – Công nghệ – Truyền thông.
TS. Trần Chí Đạt – Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Khoa học – Công nghệ – Truyền thông.
Cơ hội lớn của ngành xuất bản
NĐT: Chỉ thị 04 không chỉ đưa ra những mục tiêu cụ thể, mà còn đặt ra cho ngành xuất bản những "đề bài" lớn, suy cho cùng điểm cốt lõi nhất là yêu cầu đổi mới tư duy, đổi mới cách nghĩ, cách làm trong một bối cảnh mới?
TS. Trần Chí Đạt: Chỉ thị nhấn mạnh "Xây dựng hệ thống xuất bản tinh gọn, mạnh, chất lượng, hiện đại hóa; đầu tư, xây dựng và hình thành các tập đoàn xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia, đa nền tảng, đa sản phẩm". Trong bối cảnh mới, Nhà xuất bản cần chuyển từ tư duy làm sách đơn lẻ sang tư duy phát triển hệ sinh thái nội dung đa nền tảng, đa sản phẩm, trong đó trọng tâm là xây dựng và vận hành các nền tảng xuất bản, phát hành số.
Thay vì chỉ tập trung vào quy trình biên tập - in ấn truyền thống, cần chủ động tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị, gắn nội dung với công nghệ và nhu cầu thị trường. Đồng thời, đổi mới cách tiếp cận độc giả theo hướng lấy người dùng làm trung tâm, khai thác dữ liệu để phát triển sản phẩm phù hợp.
Nhà xuất bản cũng cần tăng cường liên kết, hợp tác với doanh nghiệp công nghệ, truyền thông để mở rộng kênh phân phối và nâng cao sức lan tỏa. Qua đó, từng bước hình thành mô hình hoạt động tinh gọn, hiện đại và có năng lực cạnh tranh trong môi trường số.
Chỉ thị 04 cũng nêu rõ quan điểm chỉ đạo Ngành xuất bản phải trở thành ngành kinh tế - công nghệ phát triển, giữ vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị. Phát triển văn hóa đọc, lấy người đọc là trung tâm, là mục tiêu của hoạt động xuất bản. Xuất bản là một bộ phận quan trọng của ngành công nghiệp văn hóa, góp phần lan tỏa văn hóa, hình thành chuỗi giá trị nội dung số, tài sản số, gia tăng hiệu quả kinh tế; là cánh cửa tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, là công cụ ngoại giao văn hóa quan trọng, góp phần khẳng định và phát huy sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế.
Có thể nói, đây là yêu cầu mang tính "tái định vị" toàn ngành trong bối cảnh mới.
Ông Trịnh Văn Quyết - Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương và ông Vũ Hải Quân - Uỷ viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ tham quan trưng bày sách tại Lễ trao Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII.
NĐT: Một trong những đòi hỏi lớn nhất được Chỉ thị 04 đặt ra từ nay tới năm 2030 là nhiệm vụ chuyển đổi số được sâu rộng, đầu tư phát triển hạ tầng, nền tảng công nghệ. Ông đánh giá định hướng này sẽ mở ra cơ hội thế nào cho ngành xuất bản?
TS. Trần Chí Đạt: Có thể thấy, yêu cầu đẩy mạnh chuyển đổi số và đầu tư hạ tầng, nền tảng công nghệ đến năm 2030 sẽ mở ra cơ hội rất lớn cho ngành xuất bản. Trước hết, đây là điều kiện để các nhà xuất bản mở rộng không gian phát triển, từ mô hình truyền thống sang môi trường số, tiếp cận độc giả nhanh hơn, rộng hơn và không bị giới hạn bởi địa lý.
Bên cạnh đó, việc phát triển các nền tảng xuất bản và phát hành số sẽ giúp đa dạng hóa sản phẩm, từ sách in sang sách điện tử, sách nói và các sản phẩm nội dung số khác, qua đó tạo thêm nguồn thu và nâng cao giá trị nội dung.
Chuyển đổi số cũng cho phép khai thác dữ liệu người dùng, từ đó hiểu rõ nhu cầu độc giả để cá nhân hóa sản phẩm, nâng cao chất lượng phục vụ. Đồng thời, hạ tầng công nghệ hiện đại sẽ giúp tối ưu quy trình sản xuất, giảm chi phí và tăng hiệu quả quản lý.
Về tổng thể, nếu tận dụng tốt định hướng này, ngành xuất bản không chỉ nâng cao năng lực cạnh tranh trong nước mà còn có cơ hội tham gia sâu hơn vào thị trường khu vực và quốc tế.
NĐT: Ban Bí thư đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% nhà xuất bản phải tham gia xuất bản điện tử và ứng dụng mạnh mẽ trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) vào tất cả các khâu của hoạt động xuất bản. Đây là một mục tiêu rất tham vọng nhưng cũng đầy thách thức. Với ngành xuất bản, đâu là những "điểm nghẽn" lớn nhất về hạ tầng công nghệ và năng lực nhân sự hiện nay? Chúng ta cần những lộ trình đột phá nào để không một nhà xuất bản nào bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua số hóa này?
TS. Trần Chí Đạt: Có thể nói, mục tiêu 100% nhà xuất bản tham gia xuất bản điện tử và ứng dụng AI, Big Data là hoàn toàn đúng hướng, nhưng hiện nay vẫn tồn tại một số "điểm nghẽn" lớn.
Trước hết là hạ tầng công nghệ còn phân tán, thiếu đồng bộ; nhiều nhà xuất bản, đặc biệt là đơn vị nhỏ, chưa có đủ nguồn lực để đầu tư hệ thống nền tảng số, lưu trữ và bảo mật dữ liệu.
Bên cạnh đó, năng lực nhân sự là thách thức đáng kể khi đội ngũ làm xuất bản chủ yếu mạnh về chuyên môn nội dung nhưng còn hạn chế về công nghệ, dữ liệu và vận hành nền tảng số. Ngoài ra, việc thiếu các nền tảng dùng chung và cơ chế liên thông cũng khiến chi phí đầu tư bị dàn trải, mỗi đơn vị làm một kiểu, khó tạo ra sức mạnh tổng thể cho toàn ngành.
Để khắc phục, cần có lộ trình đột phá theo hướng xây dựng các nền tảng xuất bản và phát hành số dùng chung ở cấp quốc gia hoặc theo nhóm nhà xuất bản, giúp giảm chi phí và rút ngắn thời gian triển khai.
Đồng thời, cần đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng nhân lực theo hướng kết hợp giữa xuất bản và công nghệ, từng bước hình thành đội ngũ nhân sự "lai" có khả năng làm chủ quy trình số.
Chúng ta cũng cần có cơ chế hỗ trợ về tài chính, chính sách và hợp tác công – tư để huy động nguồn lực xã hội, đặc biệt là sự tham gia của các doanh nghiệp công nghệ.
Khi có lộ trình phù hợp và sự hỗ trợ đồng bộ, mục tiêu đến năm 2030 là khả thi và có thể bảo đảm không nhà xuất bản nào bị bỏ lại phía sau.
Khi tài sản trí tuệ bước lên “sàn”
NĐT: Theo Chỉ thị, các cơ quan liên quan sẽ phối hợp nghiên cứu, xây dựng sàn thương mại điện tử dành cho các sản phẩm IP (Intellectual Property - Tài sản trí tuệ). Đây cũng là một nhiệm vụ quan trọng với ngành xuất bản sắp tới. Theo ông, đâu sẽ là cơ hội và thách thức để đưa các sản phẩm IP lên sàn thương mại điện tử?
TS. Trần Chí Đạt: Việc đưa các sản phẩm IP lên sàn thương mại điện tử mở ra nhiều cơ hội lớn cho ngành xuất bản, trước hết là khả năng mở rộng thị trường vượt qua giới hạn địa lý, tiếp cận trực tiếp người dùng cuối và khai thác đa dạng nguồn thu từ nội dung số như sách điện tử, sách nói, bản quyền chuyển thể.
Đồng thời, nền tảng số cho phép thu thập và phân tích dữ liệu người dùng, từ đó tối ưu hóa chiến lược nội dung, cá nhân hóa trải nghiệm và nâng cao giá trị của từng sản phẩm IP.
Tuy nhiên, thách thức cũng không nhỏ, nổi bật là vấn đề bảo vệ bản quyền trong môi trường số khi tình trạng sao chép, phát tán trái phép vẫn còn phổ biến; hạ tầng công nghệ và năng lực vận hành sàn TMĐT chuyên biệt cho IP còn hạn chế; cũng như yêu cầu thay đổi tư duy từ xuất bản truyền thống sang kinh doanh nội dung số.
Bên cạnh đó, việc chuẩn hóa dữ liệu, định giá tài sản trí tuệ và xây dựng hệ sinh thái đối tác đủ mạnh cũng là những bài toán cần được giải quyết để sàn TMĐT IP có thể vận hành hiệu quả và bền vững.
Việc đưa các sản phẩm IP lên sàn thương mại điện tử mở ra nhiều cơ hội lớn cho ngành xuất bản.
NĐT: Thực tế cho thấy, vấn đề bảo vệ bản quyền và khai thác IP trong môi trường số vẫn còn nhiều hạn chế. Theo ông, cần có những giải pháp gì về cơ chế, công nghệ và hợp tác để bảo vệ và phát triển tài sản trí tuệ trong ngành xuất bản?
TS. Trần Chí Đạt: Để bảo vệ và phát triển tài sản trí tuệ trong ngành xuất bản trong môi trường số, cần triển khai đồng bộ ba nhóm giải pháp về cơ chế, công nghệ và hợp tác.
Về cơ chế, cần hoàn thiện khung pháp lý theo hướng tăng chế tài xử lý vi phạm bản quyền, đồng thời xây dựng quy định rõ ràng về định danh, định giá và giao dịch tài sản trí tuệ trên môi trường số, tạo hành lang pháp lý minh bạch cho các mô hình kinh doanh mới.
Về công nghệ, cần đẩy mạnh ứng dụng các giải pháp như DRM (quản lý bản quyền số), watermark (đánh dấu số), trí tuệ nhân tạo để giám sát, phát hiện và xử lý vi phạm, đồng thời xây dựng hệ thống dữ liệu tập trung về bản quyền để truy vết và bảo vệ nội dung hiệu quả hơn.
Về hợp tác, cần tăng cường liên kết giữa nhà xuất bản, doanh nghiệp công nghệ, nền tảng phân phối và cơ quan quản lý nhằm hình thành hệ sinh thái bảo vệ bản quyền thống nhất; đồng thời thúc đẩy hợp tác quốc tế để học hỏi kinh nghiệm và xử lý vi phạm xuyên biên giới.
Chỉ khi ba trụ cột này được triển khai đồng bộ, tài sản trí tuệ của ngành xuất bản mới có thể được bảo vệ vững chắc và khai thác hiệu quả, bền vững.
NĐT: Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi.
