"Có một khoảng thời gian ở gần các cháu vài tháng, tôi “giật mình” khi quan sát thói quen sinh hoạt của tụi nhỏ. Dù mới học lớp 7, lớp 8, các cháu thường xuyên lén xem các video ngắn, vừa học bài vừa lướt điện thoại và thức đến 2-3 giờ sáng. Sự lệ thuộc này diễn ra âm thầm mà phụ huynh không hề hay biết.”, anh Lê Trung Kiên (39 tuổi, lập trình viên tại Đà Lạt) thấu hiểu điều đó sau nhiều đêm mất ngủ vì chứng kiến các cháu trong nhà ngày càng phụ thuộc vào thế giới trực tuyến.
Anh Kiên chưa lập gia đình nhưng có bốn cháu nhỏ, từ lớp 2 đến lớp 10. Chính các cháu là lý do khiến anh dành nhiều năm nghiên cứu về cách trẻ em tiếp cận công nghệ và tìm cách đồng hành cùng gia đình để hạn chế sự lệ thuộc vào điện thoại.
Là lập trình viên trực tiếp phát triển các sản phẩm công nghệ liên quan đến việc duy trì thói quen và sức khỏe, anh Lê Trung Kiên nghiên cứu khá sâu về tâm lý hành vi. Anh hiểu rõ cơ chế sản sinh dopamine và cách các nền tảng thiết kế thuật toán để giữ chân người dùng:“Những video ngắn liên tục tạo ra các đợt dopamine khiến cả người lớn còn khó dứt ra, huống hồ là trẻ nhỏ.”
Sự lệ thuộc này diễn ra âm thầm, ban đầu chỉ là vài phút xem video sau giờ học, sau đó là những đoạn phim cắt ghép, các clip hài, video xu hướng... Dần dần, trẻ hình thành thói quen cầm điện thoại bất cứ khi nào rảnh tay. Điều đáng lo nhất là việc nhiều phụ huynh thiếu hụt kỹ năng công nghệ, hầu như không biết con mình thực sự làm gì trên internet.
Anh Kiên tâm sự bản thân từng cài đặt hệ thống kiểm soát dành cho phụ huynh trên máy tính của một thiếu niên đang tuổi dậy thì. Dữ liệu ghi nhận cho thấy, cháu vẫn tò mò tìm kiếm các nội dung người lớn.
Rất may, anh đã kịp thời thiết lập bộ lọc nội dung, kiểm soát thời lượng và có những buổi trò chuyện thẳng thắn để hướng dẫn bạn nhỏ. “Nếu chỉ tịch thu điện thoại mà không giúp trẻ hiểu vì sao phải tránh những nội dung đó thì vấn đề sẽ không được giải quyết.”. Ở góc nhìn của một người làm công nghệ, anh cho rằng trẻ chưa đủ khả năng nhận biết cạm bẫy do nền tảng số tạo ra:“Thuật toán không được thiết kế để giáo dục trẻ. Mục tiêu lớn nhất của nó là giữ người dùng ở lại càng lâu càng tốt”.
Ở rất nhiều gia đình, người lớn luôn đặt ra yêu cầu con phải bỏ điện thoại xuống trong khi chính họ cũng không thể rời mắt khỏi màn hình.“Muốn dạy con tốt, hãy tự hỏi mình trước. Mình có sống kỷ luật không? Ở nhà mình có nguyên tắc là 30 phút sau khi ăn thì không được động vào điện thoại, không được ngồi, vì đây là thói quen tệ hại nhất với sức khỏe lối sống, gây ra các bệnh rối loạn chuyển hóa. Nhưng mình cũng chỉ nói được trẻ con, còn người lớn thì cứ rảnh lại vớ điện thoại vuốt vuốt.
Sai lầm lớn nhất chính là: Cha mẹ thiếu kỷ luật nhưng lại đòi hỏi con phải kỷ luật. Nhiều phụ huynh vẫn đang dán mắt vào màn hình nhưng lại quát mắng con vì tội chơi game. Trẻ em là tấm gương phản chiếu của người lớn. Cha mẹ không thể viện lý do để trốn tránh việc tự “cai nghiện” cho chính mình.”
Anh Lê Trung Kiên cho rằng cấm chưa chắc là giải pháp tối ưu: Nếu chỉ cấm, trẻ sẽ luôn tìm cách lách. Điều quan trọng hơn là xây dựng nguyên tắc rõ ràng và tạo ra nhiều lựa chọn hấp dẫn ngoài màn hình.
Trong gia đình anh, thời gian sử dụng điện thoại được quy đổi thành “phần thưởng”. Khi giúp người lớn nấu ăn, chăm sóc cây, đọc sách, khám phá thiên nhiên hay học thêm một kỹ năng mới, các cháu sẽ được cộng điểm.
Anh kể, có những ngày cả nhà cùng đi rừng, đi biển, làm vườn, nấu ăn, chơi bida, đọc truyện hoặc trồng cây: “Ban đầu, có đứa cáu gắt, khóc lóc đòi điện thoại. Tôi thường ngồi xuống cùng các cháu, giúp các cháu gọi tên cơn giận của mình và giải thích vì sao mình phải học cách kiểm soát cảm xúc.”
Sau một thời gian, các bạn nhỏ trong gia đình anh Kiên bắt đầu háo hức chờ những chuyến cắm trại hay những buổi chăm sóc cây hơn là đòi xem video.
(Nguồn: Báo Nhân Dân)
Cuộc sống ngoài đời đôi khi chưa đủ thú vị với trẻ để cạnh tranh với hàng nghìn video được thuật toán lựa chọn riêng cho từng người. Bởi vậy, anh luôn khuyến khích người thân, bạn bè kéo con trẻ trở lại với thế giới thật bằng những hoạt động gần gũi: Cùng nấu một bữa cơm, đọc một cuốn sách, đi bộ trong công viên hay đơn giản là dành trọn một buổi tối không màn hình.
Theo anh Lê Trung Kiên, ba nguyên tắc quan trọng nhất là: Không dùng điện thoại ngay sau khi thức dậy và trước khi đi ngủ; Thiết lập giới hạn thời gian sử dụng rõ ràng; Và hướng trẻ sử dụng công nghệ cho học tập, sáng tạo và phát triển tư duy.
Bởi điều trẻ cần nhất không phải là một chiếc điện thoại thông minh, mà là bố mẹ, người thân đủ kiên nhẫn để cùng các em lớn lên giữa thời đại số.
