Lễ vật không thể thiếu
Những ngày Tết Nguyên đán cận kề, đến bản Mơ Thắm (xã Tân Thành, Thanh Hóa) rất dễ bắt gặp hình ảnh đông người rộn ràng tiếng nói cười dưới các ao cá. Nước được tháo dần, lưới giăng kín mặt ao, từng đàn cá nhảy tung tóe khỏi mặt nước. Đó là khoảnh khắc người dân nơi đây tất bật bắt cá chuẩn bị cho Tết – dịp lễ quan trọng nhất trong năm.
Từ ngày 27 Âm lịch, người Thái bắt đầu tháo ao bắt cá.
Đây là phong tục truyền thống của dân tộc.
Với đồng bào Thái ở Mơ Thắm, cá không chỉ là thực phẩm quen thuộc, mà còn là lễ vật thiêng liêng trong mâm cúng tổ tiên. Bởi vậy, cứ đến ngày 28 tháng Chạp, hầu hết các gia đình lại đồng loạt tháo ao. Ao lớn bắt sớm, ao nhỏ bắt muộn, nhưng không khí chung đều rộn ràng như một ngày hội nhỏ của bản.
Dù trời ấm hay lạnh, việc bắt cá vẫn phải được thực hiện như một nghi lễ bắt buộc.
Các gia đình người Thái đều có ao cá nhưng chỉ nuôi phục vụ nhu cầu tự cung tự cấp của họ.
Từ sáng sớm, anh Lương Văn Lợi (39 tuổi) đã ra thăm ao. Sau nửa ngày tháo nước, mặt ao gần cạn. Đến chiều, anh cùng những thanh niên trong họ bắt đầu kéo lưới. Cá trắm, cá chép nuôi quanh năm được chăm sóc kỹ lưỡng, nay đến ngày thu hoạch, con nào con nấy chắc mình, có con nặng tới 6–7 kg. Chỉ sau vài mẻ lưới, gần 30 kg cá được đưa lên bờ.
"Số cá này đủ để cúng tổ tiên và chia cho anh em họ hàng", anh Lợi nói. Theo phong tục người Thái, cá sau khi làm sạch sẽ được cắt lát, kẹp vỉ nướng trên than hồng. Mùi cá chín thơm lan khắp nhà sàn, quyện cùng khói bếp tạo nên hương vị rất riêng của những ngày cuối năm.
Thu hoạch thành quả sau một năm chăm sóc ao cá.
Những con cá lớn được dùng để làm lễ vật cúng tổ tiên.
Cách đó không xa, ao cá nhà bà Lang Thị Vân (57 tuổi) cũng rộn tiếng cười nói. Năm nào gia đình bà cũng chọn đúng ngày 28 Tết để bắt cá, vừa kịp nướng xong còn gói bánh chưng, làm thêm các loại bánh truyền thống.
"Không chỉ để nhà mình ăn, chúng tôi còn mang cá nướng biếu họ hàng, khách quý", bà Vân nói. "Đó là cách thể hiện tình cảm với nhau trong ngày Tết".
Cá còn được làm quà biếu Tết cho họ hàng, khách quý của gia đình thể hiện tình cảm gắn kết.
Người dân có Tết ấm vì vụ cá thu hoạch tốt.
Chiều sâu văn hóa của người Thái
Khói than hồng, mùi cá thơm quyện với gió núi tạo nên thứ hương vị rất riêng của những ngày giáp Tết.
Với người Thái ở Mơ Thắm, cá không đơn thuần là thực phẩm. Đó là thành quả của cả năm chăm sóc ao hồ, cắt cỏ cho cá, giữ nguồn nước trong lành. Đến cuối năm, việc tháo ao bắt cá giống như một nghi thức tổng kết, khép lại chu kỳ sản xuất cũ và mở ra hy vọng cho mùa mới.
Cá nướng là một trong những thứ quan trọng nhất không thể thiếu trong mâm cúng ngày Tết của người Thái.
Bà cụ Lèo đã quen với những mùa Tết ngồi bên bếp lửa nướng cá.
Người Thái đánh cá như một nghi thức quen thuộc không thể thiếu vào dịp Tết.
Ở tuổi 89, bà Lang Thị Lèo vẫn nhớ như in lời dạy của cha mẹ về mâm cơm cúng tổ tiên. Theo bà, có ba món đặc biệt quan trọng: thịt gà, thịt lợn, cá nướng và những thứ bánh trái khác.
"Phong tục từ xa xưa để lại, con cháu cứ thế noi theo", bà Lèo chậm rãi nói. Những món ấy gắn với ruộng đồng, ao cá – với đời sống của người Thái. Dâng lên tổ tiên như một cách báo cáo với tổ tiên thành quả của năm cũ, và mong được phù hộ, mùa màng tươi tốt, gia đình no ấm, an vui trong năm mới.
Chở "mùa xuân" trên yên xe về phố, kiếm chục triệu mỗi ngày giáp TếtĐỌC NGAYChiều muộn, bên bếp lửa đỏ rực. Bà Lèo ngồi chậm rãi quạt than, trở đều từng vỉ cá. Trên than hồng, những lát cá vàng ruộm dần, lớp da xém nhẹ tỏa mùi thơm nức, phần thịt bên trong vẫn giữ nguyên vị ngọt tự nhiên. Món cá nướng tưởng chừng giản dị ấy lại chứa đựng cả tâm thức và chiều sâu văn hóa của người Thái – gắn với đời sống ruộng đồng, ao cá, với quan niệm tri ân tổ tiên và ước vọng về một năm mới đủ đầy, bình an.
Theo đại diện UBND xã Tân Thành, địa phương có tới 98% dân số là đồng bào Thái. Nhiều phong tục tập quán độc đáo, đậm đà bản sắc vẫn được gìn giữ và phát huy, đặc biệt trong dịp Tết nguyên đán.
