Chỉ cách trung tâm Hà Nội khoảng 50km, làng cổ Đường Lâm hiện lên như một miền ký ức còn sót lại giữa dòng chảy hiện đại. Nơi đây vẫn gìn giữ gần như nguyên vẹn dáng hình của một làng quê Bắc Bộ xưa với cổng làng, cây đa, bến nước, sân đình và những ngôi nhà cổ nhuốm màu thời gian cùng nếp sống truyền thống đã tồn tại qua hàng trăm năm.
Cổng làng cổ Đường Lâm - Mông Phụ.
Dọc theo những con ngõ nhỏ lát gạch, mỗi mái nhà cổ như một trang sử lặng thầm. Có những ngôi nhà đã tồn tại hàng trăm năm, mang trong mình câu chuyện của nhiều thế hệ. Một trong số đó là ngôi nhà của gia đình ông Kiều Anh Ban, được xây dựng từ năm 1750, dưới triều vua Lê Hiển Tông.
Gần ba thế kỷ đã trôi qua, chứng kiến bao thăng trầm của lịch sử, ngôi nhà vẫn đứng đó vững vàng và là mái ấm che chở cho ba thế gia đình ông Ban sinh sống hiện tại. Đó không chỉ là một không gian sống, mà còn là sợi dây vô hình kết nối quá khứ với hiện tại, nơi ký ức và truyền thống được tiếp nối từ thế hệ này sang thế hệ khác.
"Cảm xúc được sống trong ngôi nhà của ông bà, tổ tiên để lại là rất tự hào", ông Ban chậm rãi chia sẻ, giọng nói trầm ấm của ông như hòa vào không gian tĩnh lặng của ngôi nhà, khiến người nghe cảm nhận rõ hơn sự thiêng liêng của hai chữ "cội nguồn". Niềm tự hào ấy không chỉ đến từ tuổi đời của ngôi nhà, mà còn từ những câu chuyện ông kể cho du khách phương xa về một thời đã qua, về nếp sống, về con người, về một vùng đất từng in dấu bao thăng trầm lịch sử.
Ông Kiều Anh Ban rất tự hào khi được sinh sống trong ngôi nhà do tổ tiên để lại và luôn hào hứng kể cho du khách nghe về lịch sử địa phương cũng như gia đình mình.
Theo ông Ban, ngôi nhà của gia đình mình không chỉ là nơi ở, mà còn là chứng tích lịch sử. Tổ tiên ông từng là võ tướng có công với triều đình, được ban đất, ban vật liệu để dựng nên cơ ngơi này. Những câu đối còn lưu lại trong gian nhà như lời nhắc nhở con cháu về cội nguồn, về sự gắn bó giữa con người với mảnh đất quê hương qua bao thế hệ.
"Những ngôi nhà như thế này giờ hiếm lắm, hiếm có nơi nào còn giữ được đậm nét kiến trúc và nếp sống của người Việt Bắc Bộ như vậy", ông Ban chậm rãi chia sẻ với ánh mắt lấp lánh niềm vui.
Bên cạnh việc đón tiếp khách, những người dân sinh sống trong các ngôi nhà cổ vẫn tất bật với công việc cuộc sống hàng ngày.
Đối với Đường Lâm, mỗi mùa xuân về, khi tiết trời dịu nhẹ, nơi đây lại tất bật đón dòng người tìm về. Sau Tết Nguyên đán, làng trở nên nhộn nhịp hơn bao giờ hết. Một mùa cao điểm khác kéo dài từ khoảng tháng 8, tháng 9 đến cuối năm, khi du khách muốn tìm đến không gian cổ kính, trầm mặc. Thậm chí, ngay cả trong những ngày Tết, khi mọi gia đình đều mong muốn sum vầy riêng tư, người dân làng cổ Đường Lâm vẫn mở cửa đón khách, như một cách sẻ chia niềm vui, lan tỏa giá trị văn hóa làng quê.
Thế nhưng, phía sau vẻ bình yên và hiếu khách ấy là những nỗi niềm không dễ gọi tên. Việc mở cửa đón khách mang lại niềm vui, sự háo hức khi được giao lưu, nhưng cũng không ít lần làm xáo trộn đời sống riêng tư. Những bữa cơm gia đình, những giấc nghỉ trưa yên tĩnh đôi khi bị ngắt quãng bởi những vị khách ghé thăm bất chợt. Gia chủ đành khéo léo xin hẹn lại, chỉ để giữ cho mình một góc nhỏ riêng tư giữa chính ngôi nhà của mình.
Dấu ấn thời gian in trên từng phiến đá ong tại Đường Lâm.
Có những cái ngại rất đời thường nhưng khó nói thành lời. Như lời ông Thể chủ ngôi nhà cổ đã hơn 300 năm tuổi chia sẻ, nhiều khi phải nhẹ nhàng mời khách tham quan nơi khác trước, không phải vì không muốn tiếp, mà chỉ để giữ lại một chút không gian riêng cho gia đình. Thậm chí, ngay cả những ngày ốm mệt, cánh cửa vẫn mở, vẫn phải đón những ánh mắt tò mò, những chiếc máy ảnh lia lên lia xuống bởi người dân nơi đây hiểu rằng mỗi vị khách đến đều mang theo sự trân trọng dành cho di sản.
Và cũng chính từ những cuộc gặp gỡ ấy, niềm vui lại nảy nở. Có những du khách quốc tế đến vào dịp Tết, háo hức tham gia vào không khí đón xuân, tìm hiểu phong tục Việt. Có người còn để lại những đồng tiền từ quê hương mình như một món quà nhỏ, một cách bày tỏ tình cảm với chủ nhà. Những điều giản dị ấy khiến người dân nơi đây thêm yêu việc mình đang làm, dù đôi khi vẫn còn nhiều bất tiện.
Du khách tham quan nhà cổ ông Thể.
Song, bên cạnh niềm vui giao lưu là áp lực mưu sinh nặng nề đè lên vai những người sống trong nếp nhà cổ. Mức hỗ trợ dành cho các hộ có nhà cổ hiện nay vẫn còn khiêm tốn, chỉ vài trăm nghìn đồng mỗi tháng, đây là con số quá nhỏ bé so với chi phí sinh hoạt hàng ngày: tiền điện, trà nước, mua bánh kẹo tiếp khách,… chưa nói đến việc bảo tồn, tu sửa những công trình đã hàng trăm năm tuổi, chịu nắng mưa, gió sương. Để xoay sở, nhiều gia đình phải bày bán sản vật địa phương ngay trong không gian của ngôi nhà cổ, nhận đặt cơm cho du khách, vừa kiếm thêm thu nhập, vừa quảng bá ẩm thực quê hương.
Du khách có thể dễ dàng nhận ra điều này, khi bước chân vào sân nhà ông Thể, mùi tương thơm lừng đã ùa tới, quyện cùng không gian cổ kính khiến lòng người bỗng nhẹ nhõm. Những chum tương xếp san sát, ngay trước gian nhà cổ có bày bán các món ăn đặc trưng của địa phương cùng với những chum rượu truyền thống, những vò rượu hạ thổ lâu năm như đang kể một câu về thời gian khiến cho du khách xao xuyến.
Những chum tương xếp san sát trước sân nhà cổ ông Thể.
"Mùi thơm của tương hòa quyện với không khí cổ xưa khiến tôi cảm thấy bình yên lạ thường. Những chum rượu hạ thổ lâu đời càng làm tôi muốn ở lại, trải nghiệm cuộc sống nơi đây", một nam du khách 42 tuổi từ Hải Phòng thổ lộ.
Cách nhà ông Thể không xa, ngay trong khuân viên ngôi nhà cổ khoảng 400 năm tuổi của gia đình ông Hùng, một cơ sở sản xuất chè lam ra đời, để du khách không chỉ tham quan nhà cổ mà còn được chứng kiến quy trình làm nên món quà quê nức tiếng.
Du khách có thể dễ dàng bắt gặp những góc nhỏ bày bán sản vật địa phương tại các ngôi nhà cổ.
Dẫu vậy, theo lời ông Thể, ông Ban, ông Hùng và nhiều chủ nhà cổ khác, dù lượng khách không hề ít nhưng nguồn thu từ du lịch lại chưa thực sự tương xứng. Phần lớn du khách chỉ dừng chân ăn uống ở khu vực cổng làng hay đình làng, ít khi đặt cỗ trong các nhà cổ để trải nghiệm. Họ trầm trồ, hỏi han về cách làm tương, cách nấu chè lam, nhưng khi ra về, số người mua một chai tương, một gói chè lam làm quà chỉ đếm trên đầu ngón tay. Họ mua, như một sự khích lệ nhỏ, một sự ủng hộ tinh thần dành cho gia chủ.
Những ngôi nhà cổ, vốn rộng rãi theo chuẩn mực xưa, nay trở nên chật chội khi nhiều thế hệ cùng chung sống.
Không chỉ dừng lại ở kinh tế, áp lực còn đến từ chính không gian sống. Những ngôi nhà cổ, vốn rộng rãi theo chuẩn mực xưa, nay trở nên chật chội khi nhiều thế hệ cùng chung sống. Câu chuyện của bà Điền khiến nhiều người không khỏi chạnh lòng. Bốn thế hệ quây quần dưới một mái nhà, những cặp vợ chồng trẻ và con nhỏ phải thu mình trong một căn phòng chật hẹp. Các con, các cháu ngày một lớn, nhu cầu về không gian học hành, vui chơi là có thật, nhưng quy định bảo tồn khiến họ không thể cơi nới. Không gian sống ngày một thu hẹp, trong khi nhu cầu sinh hoạt ngày càng lớn.
Một góc mái nhà của bà Điền bị hư hỏng mới đây và tự tu sửa.
Dưới mái nhà hàng trăm năm tuổi, bà Điền không giấu được nỗi niềm: "Tôi đã ở đây quá nửa đời người, mọi thứ quá quen thuộc, tôi chẳng mong gì cho riêng mình. Nhưng tôi thương các con, các cháu phải sống trong không gian chật hẹp. Các cháu lớn dần, không thể mãi ở chung một phòng với bố mẹ. Nhiều lúc chỉ mong được phép xây thêm chút chỗ để các cháu có nơi học hành, vui chơi thoải mái hơn". Nỗi lo càng chồng chất khi một góc nhà bị xuống cấp, mái bị sệ. Chờ mãi không được phép tu sửa, gia đình bà đành liều tự thuê thợ về làm tạm, như một phương án "chữa cháy" giữa nỗi lo sợ ngôi nhà cổ của tổ tiên sẽ hư hại thêm.
Thế nhưng, giữa tất cả những khó khăn ấy, người dân Đường Lâm vẫn bền bỉ ở lại gắn bó với những ngôi nhà cổ không phải là lợi ích kinh tế trước mắt, mà là niềm tự hào sâu sắc. Đó là cảm giác khi được kể cho người khác nghe về lịch sử làng mình, về những giá trị văn hóa cha ông dày công gìn giữ.
Không chỉ là điểm đến du lịch, Đường Lâm còn là nơi để con người tìm về sự bình yên, giữa những bộn bề, ồn ào của phố thị.
Người dân nơi đây cũng hy vọng, khi Nghị quyết số 80-NQ/TW về định hướng phát triển văn hóa, con người Việt Nam được triển khai bằng những chính sách cụ thể và thiết thực hơn, sẽ mang lại nguồn hỗ trợ kinh phí tốt hơn, cùng sự đầu tư bài bản hơn cho công tác bảo tồn di sản, gắn với phát triển du lịch bền vững.
Làng cổ Đường Lâm không chỉ là di sản quý giá của Thủ đô mà còn là "bảo tàng sống" của làng Việt cổ. Việc cân bằng giữa bảo tồn giá trị truyền thống và cải thiện đời sống người dân đang là bài toán cần những giải pháp đồng bộ và quyết liệt hơn từ các cấp chính quyền. Có như vậy, những ngôi nhà cổ, những giá trị văn hóa truyền thống của Đường Lâm mới thực sự được gìn giữ và phát huy một cách xứng đáng.
Quốc Tiệp
