Đặc sản nổi tiếng vùng cát
Dưới cái nắng đầu hè của miền biển, bà Hồ Thị Bổn (SN 1976), thôn Tân Định, xã Hải Ninh, tỉnh Quảng Bình (cũ), nay là xã Ninh Châu, tỉnh Quảng Trị, thoăn thoắt đảo những lát khoai deo vàng óng, dẻo ngọt đang phơi giữa sân nhà. Gia đình bà Bổn đã gắn bó với nghề làm khoai deo hơn 20 năm nay.
"Tôi học nghề làm khoai deo từ ba mẹ tôi. Cho đến khi lập gia đình, các thế hệ con cháu như chúng tôi lại gắn bó với nghề. Nhờ khoai deo mà con cái được học hành đàng hoàng, nhà cửa xây dựng khang trang như hôm nay", bà Bổn phấn khởi nói.
Gia đình bà Hồ Thị Bổn đã gắn bó với nghề làm khoai deo hơn 20 năm nay.
Để có những lát khoai mềm dẻo, ngọt bùi không phải dễ dàng. Theo người dân, tỉnh Quảng Trị có biết bao nhiêu xã bám theo dọc biển, biết bao nhiêu vùng đất trồng khoai nổi tiếng nhưng chỉ riêng ở vùng Hải Ninh, người dân nơi đây mới làm nên sản phẩm khoai deo đặc sản "riêng có". Tuy người dân Hải Ninh không hề giấu quy trình, bí quyết làm khoai deo nhưng người dân các xã lân cận học nghề mà sản phẩm làm ra cũng chẳng thể như ý muốn.
Theo bà Bổn, nguyên liệu quyết định phần lớn chất lượng sản phẩm. Khoai dùng làm khoai deo phải là giống khoai lang được trồng trên vùng đất cát Hải Ninh trước đây, nay thuộc xã Ninh Châu. "Khoai vùng đất cát có vị ngọt đậm, độ dẻo vừa phải. Nếu dùng khoai ở vùng khác, củ thường bị bở, khi chế biến sẽ không đạt chất lượng. Chính vì vậy, muốn làm khoai deo ngon phải chọn đúng nguyên liệu ngay từ đầu", bà chia sẻ.
Để có được lát khoai đạt chuẩn là cả một quy trình đòi hỏi sự cảm nhận chính xác về thời gian và thời tiết.
Khoai deo không đơn thuần là món khoai luộc rồi đem phơi. Để có được lát khoai đạt chuẩn là cả một quy trình đòi hỏi sự cảm nhận chính xác về thời gian và thời tiết. Khoai thường được thu hoạch rộ vào tháng giêng, nhưng tuyệt đối không được đem chế biến ngay. Người dân phải để khoai "nghỉ" cho đến khi củ khoai "hồi đường", hay còn gọi là xuống mật. Để đạt được độ dẻo, ngọt và màu đỏ cánh gián đặc trưng.
Sau đó, khoai sẽ được rửa sạch rồi đem đi luộc liên tục trong khoảng 3 tiếng. Trong quá trình nấu, nước trong nồi phải luôn ngập khoai. Khi nước cạn, phải châm thêm ngay để bảo đảm khoai chín mềm hoàn toàn. "Nấu khoai cũng là cả một bí quyết, khoai càng dẻo thì thành phẩm càng ngon. Nếu luộc chưa tới hoặc quá lửa đều ảnh hưởng đến chất lượng", bà Bổn nói.
Những ngày thời tiết thuận lợi, người dân ưu tiên phơi nắng tự nhiên để giữ màu sắc đẹp và hương vị đặc trưng.
Khoai chín được bóc vỏ, thái lát rồi đưa đi phơi hoặc sấy. Những ngày thời tiết thuận lợi, người dân ưu tiên phơi nắng tự nhiên để giữ màu sắc đẹp và hương vị đặc trưng.
Tuy nhiên, thời tiết miền Trung vốn thất thường nên nhiều hộ đã đầu tư hệ thống lò sấy để chủ động sản xuất. Cách làm này giúp sản phẩm giữ được độ dẻo, đồng thời bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm.
"Một ngày gia đình tôi huy động khoảng 10 lao động, làm từ 3 giờ sáng đến 2-3 giờ chiều. Trung bình sản xuất được khoảng 1 tạ khoai deo thành phẩm mỗi ngày", bà Bổn cho biết.
Nhiều gia đình đầu tư hệ thống máy sấy hiện đại.
Dù chỉ sản xuất trong khoảng 2-2,5 tháng mỗi năm nhưng nghề làm khoai deo đang mang lại nguồn thu đáng kể cho nhiều hộ dân. Theo bà Bổn, mỗi vụ gia đình thu mua từ 15-30 tấn khoai nguyên liệu để chế biến. Giá khoai tươi hiện dao động khoảng 15.000 đồng/kg, trong khi khoai deo thành phẩm được bán với giá từ 120.000-130.000 đồng/kg, doanh thu hằng năm đạt khoảng 600-700 triệu đồng.
Cần xây dựng thương hiệu
Tuy nhiên, người làm nghề cho rằng doanh thu cao không đồng nghĩa với lợi nhuận lớn. Chi phí điện cho hệ thống sấy, nhân công, vận chuyển cùng tỷ lệ hao hụt nguyên liệu khiến lợi nhuận thực tế giảm đáng kể.
Không chỉ gia đình bà Bổn, nhiều hộ dân tại Ninh Châu cũng đang mạnh dạn đầu tư máy móc để nâng cao năng suất. Ông Nguyễn Văn Tuấn, một hộ sản xuất quy mô lớn tại thôn Tân Định, cho biết, gia đình đã đầu tư hệ thống máy hấp, máy sấy và nhiều thiết bị cơ giới phục vụ sản xuất.
Nghề khoai deo mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho người dân địa phương.
Mỗi ngày, cơ sở của ông chế biến từ 7-8 tạ khoai tươi, cho ra khoảng 200kg khoai deo thành phẩm. "Nghề này đòi hỏi rất nhiều công lao động. Trước đây mọi thứ đều làm thủ công nên rất vất vả. Từ khi đầu tư máy móc, năng suất tăng lên đáng kể, chất lượng sản phẩm cũng đồng đều hơn", ông Tuấn cho biết.
Theo lãnh đạo Hội Nông dân xã Ninh Châu, hiện địa phương có khoảng 500 hộ dân tham gia trồng và chế biến khoai deo, tập trung chủ yếu tại thôn Tân Định. Mỗi năm, người dân cung ứng ra thị trường hơn 450 tấn khoai deo thành phẩm, mang lại doanh thu trên 40 tỷ đồng và tạo việc làm ổn định cho hàng trăm lao động địa phương.
Khoai deo Hải Ninh là đặc sản nổi tiếng của tỉnh Quảng Trị.
Khoai deo hiện được tiêu thụ tại nhiều tỉnh, thành phố thông qua hệ thống thương lái, cửa hàng đặc sản và các kênh bán hàng trực tuyến.
Tuy nhiên, một trong những hạn chế lớn nhất hiện nay là phần lớn các hộ sản xuất vẫn bán sản phẩm dưới dạng thô, chưa xây dựng được thương hiệu riêng. Nhiều hộ dân đang ấp ủ dự định tham gia chương trình "mỗi xã một sản phẩm" (OCOP) để đưa sản phẩm đi xa hơn, chuyên nghiệp hơn.
"Mỗi năm, gia đình bán ra thị trường hơn 15 tấn khoai deo, chủ yếu nhập sỉ cho thương lái. Hiện tại, sản phẩm khoai deo của gia đình vẫn chưa có bao bì, nhãn mác, chưa xây dựng được thương hiệu. Thời gian tới, gia đình sẽ chú trọng nâng cao chất lượng sản phẩm, hoàn thiện các tiêu chí, phấn đấu đạt chứng nhận OCOP", ông Nguyễn Văn Tuấn cho hay.
Theo ông Nguyễn Hữu Hải, Phó Chủ tịch Hội Nông dân xã Ninh Châu, trên địa bàn xã có hàng trăm hộ dân tham gia sản xuất và chế biến khoai deo. Trong đó tập trung chủ yếu ở thôn Tân Định. Thời điểm này đang là đợt cao điểm sản xuất khoai deo của người dân. Năm nay sản lượng và chất lượng đạt cao, hứa hẹn nguồn thu nhập ổn định cho bà con.
"Để nghề sản xuất và chế biến khoai deo phát triển bền vững, thời gian tới, Hội Nông dân xã tập trung tuyên truyền, vận động bà con chú trọng trồng và chăm sóc khoai deo, từ đó nâng cao sản lượng và chất lượng sản phẩm; đẩy mạnh đầu tư bao bì, nhãn mác để nâng tầm vị thế đặc sản quê hương", Phó Chủ tịch Hội Nông dân xã Ninh Châu cho biết.
