2.026 tác phẩm ngựa sơn mài
Những ngày giáp Tết, làng cổ Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội) khoác lên mình vẻ đẹp vừa trầm mặc vừa tươi mới. Giữa những mái ngói nâu sẫm và tường đá ong nhuốm màu thời gian, không gian làng cổ như được đánh thức bởi một sáng tạo mỹ thuật đặc biệt.
Bộ sưu tập tạo hình ngựa mang tên "Gióng" của Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát hiện lên như một điểm nhấn giàu tính biểu tượng, mang theo hơi thở Xuân Bính Ngọ 2026 lan tỏa trong hồn di sản.
Mở đầu câu chuyện về bộ sưu tập ngựa năm nay, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát chia sẻ với Người Đưa Tin rằng, đây không phải là ý tưởng được hình thành trong ngày một ngày hai mà là kết quả của một hành trình sáng tạo bền bỉ kéo dài hơn một thập kỷ.
"Hình tượng ngựa là hình tượng tôi đặc biệt yêu thích. Tôi bắt đầu làm ngựa từ rất sớm cách đây khoảng 10 năm. Ban đầu chỉ là những thử nghiệm tạo hình rồi dần dần phát triển thành một dự án dài hơi", anh nói.
Từ những mẫu tượng đầu tiên, qua nhiều lần thử nghiệm điều chỉnh và hoàn thiện hình tượng ngựa trong sáng tác của anh Phát không ngừng được làm mới, phản ánh rõ nét sự trưởng thành trong tư duy nghệ thuật cũng như trải nghiệm sống và làm nghề của người nghệ nhân.
Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát.
Điểm nhấn xuyên suốt của bộ sưu tập năm nay là hình tượng Thánh Gióng. Theo nghệ nhân, những tác phẩm ngựa gắn với người cưỡi đều hướng tới vị thánh trong truyền thuyết dân gian và toàn bộ dự án được anh đặt tên là "Gióng" với mong muốn hình ảnh con ngựa của Thánh Gióng có thể bước ra từ huyền thoại, hiện diện trong đời sống đương đại.
"Tôi nghĩ ngựa có lẽ là hình tượng con giáp hiếm hoi có thể gắn với hình ảnh của một vị thánh. Vì thế trong bộ sưu tập này con ngựa không những mang ý nghĩa của một con vật lao động hay phương tiện di chuyển mà còn gắn chặt với lịch sử và chiều sâu văn hóa dân tộc", anh Phát chia sẻ.
Theo nghệ nhân, trong văn hóa Việt Nam ngựa là biểu tượng của tinh thần chiến thắng, của sự đoàn kết và sức mạnh cộng đồng để vượt qua khó khăn, thử thách.
Ở tầng nghĩa rộng hơn, hình tượng ngựa còn tượng trưng cho tinh thần không ngừng tiến bước, cho sức bền bỉ và khát vọng vươn xa những giá trị quen thuộc được gửi gắm qua các hình ảnh như "mã đáo thành công", "bát mã truy phong".
Trong suốt hành trình sáng tạo kéo dài một thập kỷ, các mẫu ngựa liên tục được làm mới. Với nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát đó là một chặng đường nhiều thăng trầm và biến động vì thế mỗi tác phẩm đều mang trong mình những lớp cảm xúc khác nhau gắn với từng giai đoạn sống và làm nghề.
Bộ sưu tập "Gióng" của Nghệ nhân Tấn Phát là kết quả của hơn mười năm tích lũy thời gian, ký ức và tinh thần dân tộc.
Bộ sưu tập "Gióng" gồm 2.026 tác phẩm độc bản, mỗi tác phẩm được đánh số thứ tự riêng, tượng trưng cho năm Bính Ngọ 2026. Hiện đã có hơn 1.900 tác phẩm hoàn thiện được trưng bày tại làng cổ Đường Lâm, thu hút đông đảo du khách đến tham quan, chiêm ngưỡng. Khoảng 100 tác phẩm còn lại đang trong những công đoạn hoàn thiện cuối cùng.
Chia sẻ về bộ sưu tập, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát cho biết: "2.026 tác phẩm này đều có tạo hình, sắc thái và họa tiết hoàn toàn khác nhau. Có con ngựa mạnh mẽ, dữ dội, có con trầm lắng, nội tâm cũng có những con ngựa bầu bĩnh, dễ thương, gần gũi".
Theo anh, sự khác biệt lớn nhất của bộ sưu tập năm nay so với những năm trước nằm ở chính từng hình tượng. Mỗi con ngựa mang một dáng vẻ, một tinh thần riêng, đồng thời thể hiện sự phong phú về hình thức và cách tiếp cận. Được tích lũy qua một quá trình dài, các tác phẩm năm nay đa dạng hơn về kiểu dáng và có nhiều đổi mới trong kỹ thuật và chất liệu.
Điều đặc biệt bộ sưu tập gồm 2.026 tác phẩm độc bản, tượng trưng cho năm Bính Ngọ 2026.
Các tác phẩm có kích thước trung bình khoảng 20 x 25cm, mất tối thiểu một tháng để hoàn thiện. Áp lực lớn nhất, theo nghệ nhân không nằm ở số lượng mà ở việc làm sao để mỗi tác phẩm đều có "hồn", tránh sự lặp lại máy móc.
Một điểm mới đáng chú ý là năm nay nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát mở không gian xưởng để du khách cùng tham gia trải nghiệm, cùng làm sản phẩm.
"Việc này trước hết nhằm tạo không khí, lan tỏa nghề sơn mài truyền thống đồng thời cũng hỗ trợ một phần công việc trong xưởng", anh cho biết.
Được biết, bộ sưu tập "Gióng" này có sự tham gia của nhiều nghệ nhân, thợ lành nghề và họa sĩ trẻ tại làng cổ Đường Lâm, dưới sự định hướng ngôn ngữ thẩm mỹ, kiểm soát tiêu chuẩn kỹ thuật của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát.
Đa hình thái, đa phong cách
Khác với những bộ sưu tập linh vật Tết trước đây, các tác phẩm ngựa "Gióng" không chỉ để trưng bày mà còn được thiết kế với nhiều công năng như bàn trà, ghế ngồi, tủ kệ… Chất liệu chủ đạo gồm đá ong, gỗ mít, gỗ nhãn, tre những vật liệu quen thuộc với đời sống và kiến trúc của làng cổ Đường Lâm vừa mộc mạc, bền vững vừa giàu giá trị thẩm mỹ.
Nghệ nhân chia sẻ: "Ngay khi chia sẻ hình ảnh các tác phẩm trên mạng xã hội, nhiều du khách đã tìm đến chiêm ngưỡng và đặt mua để trưng bày, sử dụng trong dịp Tết.
Năm nay, tôi thực hiện bốn chiếc bàn sơn mài tạo hình ngựa với các tư thế khác nhau, mỗi tác phẩm mất khoảng 2,5 tháng để hoàn thiện, giá bán 200 triệu đồng/chiếc. Đã có khách từ Đà Nẵng đặt mua hai chiếc từ rất sớm".
Tác phẩm ngựa "Gióng" được thiết kế với nhiều công năng như bàn trà, ghế ngồi, tủ kệ…
Chiếc tủ hình ngựa có mức giá dự kiến là 300 triệu đồng.
Hay chiếc tủ sơn mài hình ngựa, tác phẩm được anh Phát đặc biệt tâm huyết được thực hiện trong khoảng bốn tháng, dự kiến có giá 300 triệu đồng. Các tác phẩm trưng bày kích thước nhỏ sẽ có giá giao động từ 3–10 triệu đồng.
Tác phẩm có quy mô lớn nhất trong bộ sưu tập là bộ bàn ghế "Bát mã truy phong", gồm một bàn, một ghế chính và sáu ghế phụ đều được tạo hình ngựa với những dáng vẻ khác nhau.
Theo nghệ nhân, một ghế ngựa lớn tượng trưng cho ngựa mẹ, biểu trưng cho nền tảng và hiện tại; bảy ghế nhỏ là bảy ngựa con, đại diện cho những kỳ vọng phát triển trong tương lai. Toàn bộ tác phẩm dự kiến cần hơn một năm để hoàn thiện.
Chia sẻ về khát vọng đưa sơn mài Việt Nam vươn ra thế giới, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát cho rằng đây không những là mong muốn cá nhân, mà là khát vọng chung của cả nền sơn mài Việt Nam.
"Sơn mài là một nghề hiếm, phụ thuộc vào điều kiện địa chất và nguồn cây sơn không phải quốc gia nào cũng có. Dù một số nước trong khu vực Đông Á và Đông Nam Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Myanmar, Lào có sơn mài nhưng sơn mài Việt Nam đã tạo được dấu ấn riêng khi phát triển lên tầm hội họa", anh nói.
Một số sản phẩm trong bộ sưu tập.
Tác phẩm trong hình là sự kết hợp giữa chất liệu đá ong và gỗ, tạo hình ngựa cách điệu từ các hình khối.
Thời gian gần đây, nhiều triển lãm sơn mài được tổ chức nhằm làm tiền đề cho việc đề cử sơn mài trở thành Di sản UNESCO. Một số tác phẩm của anh Phát đã được lựa chọn trưng bày tại Bảo tàng Đà Nẵng và tham gia triển lãm sơn mài tại Pháp.
Bên cạnh sáng tác, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát vẫn duy trì các lớp học sơn mài trải nghiệm hàng tuần tại xưởng. Mục tiêu lớn nhất, theo anh là lan tỏa nghề sơn mài truyền thống tới cộng đồng góp phần làm phong phú sản phẩm du lịch cho làng cổ Đường Lâm, vùng đất di sản với Chùa Mía.
"Tôi hy vọng khi rời Đường Lâm, mỗi du khách mang theo một ký ức đẹp về nghề sơn mài, về con người và nhịp sống nơi đây. Nếu những trải nghiệm ấy đủ sâu, đủ thật, thì di sản sẽ tự khắc được gìn giữ và tiếp nối một cách tự nhiên", anh bày tỏ.
Với hành trình bền bỉ ấy, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát đã được ghi nhận bằng nhiều danh hiệu như Nghệ nhân Hà Nội (2017), nhận giấy khen của UBND thị xã Sơn Tây (2023) và danh hiệu Nghệ nhân ưu tú năm 2025.
Nhưng với anh, phần thưởng lớn nhất vẫn là việc nghề sơn mài được tiếp nối, được sống trong đời sống đương đại và tiếp tục đồng hành cùng những mùa Xuân của làng cổ Đường Lâm.
