Mỹ tục văn hóa mang tính biểu trưng
Theo truyền thuyết dân gian, ngày mùng 10 tháng Giêng là ngày Thần Tài bay về trời sau một thời gian ở nhân gian giúp đỡ con người làm ăn phát đạt. Để bày tỏ lòng biết ơn và cầu mong Thần Tài tiếp tục phù hộ, người dân thường làm lễ cúng và mua vàng trong ngày này. Tục thờ Thần Tài có nguồn gốc từ Trung Quốc, du nhập vào Việt Nam khoảng đầu thế kỷ XX và dần trở thành một tín ngưỡng dân gian quen thuộc, đặc biệt với các gia đình kinh doanh, buôn bán. Qua thời gian, nghi lễ này đã “ăn sâu” vào đời sống tinh thần của nhiều người, trở thành một mỹ tục mang ý nghĩa cầu chúc đầu năm, hướng tới sự sung túc, đủ đầy.
Câu hỏi được nhiều người đặt ra là: liệu mua vàng vào ngày vía Thần Tài có thực sự mang lại may mắn, hay tiềm ẩn không ít rủi ro?
Theo chia sẻ của Nhà sử học Dương Trung Quốc, ở nhiều nền văn hóa, đặc biệt là các quốc gia Đông Á, Thần Tài gắn liền với lịch sử thương mại và sự thần thánh hóa đồng tiền. Khi du nhập vào Việt Nam, tín ngưỡng này được dân gian hóa, gắn chặt với Thổ Địa - biểu trưng cho mảnh đất sinh ra của cải. Trong xã hội nông nghiệp truyền thống, đất đai là nguồn gốc của tài sản, vì thế bàn thờ Thần Tài thường đặt sát mặt đất và luôn đi cùng Thổ Địa.
Theo ông, mong ước về tiền bạc, của cải là nhu cầu chính đáng. Ngày Vía Thần Tài, mùng 10 tháng Giêng, xuất phát từ tín ngưỡng dân gian, đặc biệt phổ biến với những người buôn bán nhỏ, như một niềm hy vọng cho một năm làm ăn thuận lợi. Tuy nhiên, theo thời gian, cùng với sự liên thông của thị trường trong nước và thế giới, việc mua vàng trong ngày này dần chuyển từ ý nghĩa biểu trưng sang hoạt động giao dịch, thậm chí đầu cơ, gây ra những tác động tâm lý và bất ổn xã hội.
Đổ xô mua vàng: May mắn hay rủi ro?
Vượt ra khỏi ý nghĩa văn hóa thuần túy, việc mua vàng ngày vía Thần Tài ngày nay ngày càng chịu tác động rõ nét từ các yếu tố thị trường và tâm lý tài chính. Khi nhu cầu tăng mạnh trong thời gian ngắn, thị trường vàng trở nên đặc biệt sôi động, với nhiều hoạt động cung ứng được đẩy mạnh nhằm đáp ứng nhu cầu của người dân. Đây là phản ứng bình thường theo quy luật cung – cầu, song cũng khiến giá vàng trong thời điểm này biến động mạnh hơn so với ngày thường.
Thực tế cho thấy, vào ngày vía Thần Tài, nhiều cửa hàng rơi vào tình trạng quá tải, thậm chí khan hiếm nguồn cung tạm thời. Cùng với đó, giá vàng thường bị đẩy lên cao, trong khi mức chênh lệch giữa giá mua vào và bán ra có thể nới rộng tới hàng triệu đồng mỗi lượng. Sau khi nhu cầu hạ nhiệt, giá vàng thường điều chỉnh giảm trở lại, khiến những người mua ở vùng giá cao đối mặt với rủi ro thua lỗ nếu bán ra trong ngắn hạn. Điều này cho thấy biến động giá trong dịp này chủ yếu mang tính tâm lý và ngắn hạn, không phản ánh đầy đủ xu hướng dài hạn của thị trường vàng.
Đơn cử như những ngày gần đây, giá vàng biến động mạnh. Ngày 24/2 (mùng 8 Tháng Giêng), Công ty SJC giữ nguyên giá niêm yết của ngày hôm qua, giá mua vào ở mức 181,6 triệu đồng/lượng, giá vàng miếng SJC bán ra ở mức 184,6 triệu đồng/lượng. Mức giá này vẫn tăng đến 3,6 triệu đồng/lượng so với trước Tết Nguyên đán. Đáng chú ý, chênh lệch giá mua - bán lên đến 3 triệu đồng/lượng do các công ty vàng đề phòng rủi ro vì thời gian gần đây giá vàng biến động rất mạnh. Giá vàng 9999 bán ra ở mức 184,1 triệu đồng/lượng, mua vào 181 triệu đồng/lượng. So với giá vàng thế giới quy đổi, giá vàng miếng SJC đang cao hơn 20,48 triệu đồng/lượng.
Trước những biến động này, ông Phan Dũng Khánh, chuyên gia độc lập về vàng, khuyến nghị người dân không nên có tâm lý tích trữ nhiều vàng vào đúng ngày vía Thần Tài. Nếu mua với mục đích cầu may, chỉ nên mua một lượng nhỏ mang ý nghĩa tượng trưng, phù hợp với khả năng tài chính. Với những người có nhu cầu tích lũy dài hạn, việc lựa chọn thời điểm mua hợp lý và xây dựng chiến lược tích lũy phù hợp quan trọng hơn nhiều so với việc “mua đúng ngày”. Các chuyên gia cũng lưu ý, người dân nên ưu tiên các sản phẩm có tính thanh khoản cao như nhẫn tròn trơn hoặc vàng miếng có số seri, mua tại các doanh nghiệp uy tín và giữ đầy đủ hóa đơn để bảo đảm quyền lợi khi giao dịch.
Thực tế, nhận thức của người dân về việc mua vàng ngày vía Thần Tài cũng đang dần thay đổi theo hướng thận trọng hơn. Anh Tuấn Linh (Hà Nội) cho biết năm nay không mua vàng đúng ngày này, bởi theo quan sát của anh, giá vàng thường giảm sau cao điểm. “Mua vàng đầu năm là được rồi, không nhất thiết phải đúng ngày”, anh chia sẻ.
Tương tự, chị Nguyễn Thị Hồng (quận Cầu Giấy, Hà Nội) cho biết đã hơn 5 năm nay không còn mua vàng vào đúng ngày vía Thần Tài. Sau nhiều lần chứng kiến giá vàng giảm ngay sau khi mua, chị nhận ra việc lựa chọn thời điểm hợp lý quan trọng hơn so với yếu tố ngày tháng. Trong khi đó, anh Trần Văn Quang (TP.HCM), một tiểu thương, cũng cho rằng hiệu quả kinh doanh phụ thuộc vào năng lực quản lý và diễn biến thị trường, không phải vào việc mua vàng vào một thời điểm mang tính biểu trưng.
Những thay đổi này cho thấy người dân ngày càng nhìn nhận việc mua vàng dưới góc độ kinh tế và hiệu quả tài chính, thay vì chỉ dựa vào yếu tố tâm lý hay niềm tin mang tính biểu trưng.
Ở góc độ rộng hơn, nhà sử học Dương Trung Quốc cho rằng, trong bối cảnh kinh tế thị trường và hội nhập sâu rộng, ngày vía Thần Tài dần mang đậm yếu tố thương mại hơn trước, thậm chí có thời điểm xuất hiện những đợt giao dịch mang tính đầu cơ, dễ tác động tới tâm lý xã hội. Theo ông, vấn đề đặt ra không phải là cấm đoán, mà là điều chỉnh bằng cơ chế quản lý phù hợp, đồng thời nâng cao nhận thức của người dân. Quan trọng hơn, cần củng cố niềm tin vào giá trị đồng tiền quốc gia - yếu tố nền tảng góp phần bảo đảm sự ổn định của thị trường tài chính và kinh tế vĩ mô. Đây là trách nhiệm của ngành ngân hàng, nhưng cũng đòi hỏi sự đồng thuận từ toàn xã hội.
Từ góc nhìn đó, ngày vía Thần Tài cần được đặt đúng trong giá trị văn hóa vốn có - một nét tín ngưỡng gửi gắm kỳ vọng về sự may mắn. Giữ gìn mỹ tục là điều đáng trân trọng, nhưng sự tỉnh táo và lựa chọn phù hợp mới giúp những quyết định liên quan đến vàng thực sự mang lại ý nghĩa cả về tinh thần và thực tế.
