Lời tòa soạn:
Dân số Việt Nam vẫn duy trì đà tăng, song tốc độ đã chậm lại rõ rệt. Khi thời kỳ “dân số vàng” dần khép lại và quá trình già hóa diễn ra nhanh hơn dự báo, trọng tâm của bài toán dân số cũng thay đổi không còn là kiểm soát quy mô, mà là giữ được cấu trúc hợp lý để bảo đảm nguồn lao động và an sinh xã hội trong dài hạn.
Trong bối cảnh đó, tuyến bài “Việt Nam trước ‘bẫy’ dân số già” lựa chọn cách tiếp cận từ những câu chuyện đời sống cụ thể, từ hình ảnh những gia đình đông con từng phổ biến đến xu hướng sinh ít, sinh muộn ngày càng rõ nét, mỗi lựa chọn đều gắn với áp lực chi phí, công việc và những thay đổi trong quan niệm sống.
Từ các lát cắt thực tế, loạt bài tiếp tục đi sâu lý giải những nguyên nhân nền tảng của mức sinh giảm, đồng thời chỉ ra các hệ lụy đang dần hiện hữu như nguy cơ thiếu hụt lao động hay áp lực gia tăng lên hệ thống an sinh.
Trên cơ sở đó, tuyến bài cũng đặt vấn đề về hiệu quả của các chính sách khuyến sinh, hướng tới tìm kiếm giải pháp phù hợp cho mục tiêu phát triển bền vững trong bối cảnh già hóa dân số.
Video: Hoàn cảnh éo le của Người mẹ sinh 14 con ở Hà Nội
Làm đủ mọi việc, tần tảo chắt chiu nuôi 14 con
Giữa vùng ao hồ hoang hóa ở thôn Cổ Bản, phường Yên Nghĩa, Tp.Hà Nội, câu chuyện về người phụ nữ sinh 14 người con từng khiến nhiều người không khỏi ngỡ ngàng, được coi là “chuyện lạ” ngay giữa Thủ đô. Ở tuổi 58, bà Đặng Thị Hải vẫn ngày ngày mưu sinh trong căn lán tạm bợ, gồng gánh cuộc sống và nuôi các con bằng tất cả sức lực của mình.
Tìm đến nơi ở của bà Hải, phóng viên Người Đưa Tin không khỏi bất ngờ trước không gian sống biệt lập. Con đường nhỏ dẫn vào nhà nằm giữa hai đầm sen còn ngập nước chờ đến mùa nở hoa. Khi phóng viên có mặt, bà Hải đang đi bán cá ngoài chợ, dặn “các cháu chờ cô một chút”. Ít phút sau, bà trở về và dẫn khách vào căn nhà tạm không cửa, không vách, chỉ đủ che nắng che mưa.
Người phụ nữ với khuôn mặt khắc khổ nhưng ánh mắt vẫn ánh lên sự lạc quan chia sẻ, bà đã ra khu vực này sinh sống từ những năm 1990–1991.
“Ngày đó tôi dựng lều bạt tạm để bắt cá, bắt tép kiếm sống. Mãi đến năm 2011 mới có cái lán gọi là chắc chắn hơn một chút, chứ trước đó đúng là cảnh đầu đường xó chợ”, bà Hải kể.
Đường vào căn nhà tạm bợ của bà Đặng Thị Hải ở thôn Cổ Bản, phường Yên Nghĩa, Tp.Hà Nội (Ảnh: Kim Thoa).
Nói về việc sinh nhiều con, bà Hải trầm ngâm: “Tôi nói thật, lúc ấy tất cả vì cơm áo gạo tiền, mải làm ăn nên nhiều khi không biết mình mang bầu. Đến khi biết thì đã 5–6 tháng, tôi không nỡ bỏ. Dù khổ mấy tôi cũng chấp nhận sinh các con ra, gồng gánh được đến đâu thì gồng”.
Hiện gia đình đông người sinh sống trong căn nhà tạm dựng trên phần đất dự án bỏ hoang, xung quanh là ao hồ được tận dụng để nuôi cá, nuôi vịt. Dù cuộc sống thiếu thốn, bà vẫn cố gắng cho các con đi học. Tuy nhiên do hoàn cảnh khó khăn phần lớn các con chỉ học hết lớp 6, lớp 7 rồi nghỉ, người học cao nhất cũng chỉ đến lớp 11.
Biến cố liên tiếp ập đến với gia đình. Năm 2015, con trai út của bà qua đời vì bệnh não. Một năm sau, chồng bà cũng mất sau thời gian dài chống chọi bệnh tật. Từ đó, một mình bà gánh vác mọi lo toan.
Nhắc lại quãng thời gian khó khăn nhất, bà Hải xúc động: “Có năm Tết trong nhà không có nổi một đồng. Tôi phải đi vay 200 nghìn để lo Tết, người ta không chỉ cho vay mà còn cho thêm gạo, thêm đồ ăn. Có lần con ốm, tôi hỏi vay 500 nghìn thì họ đưa luôn 2 triệu bảo mang về chữa bệnh, những ân tình ấy tôi nhớ suốt đời”.
Bà Đặng Thị Hải người phụ nữ sinh 14 người con, ở tuổi 58 bà Hải vẫn ngày ngày mưu sinh nuôi các con, các cháu bằng tất cả sức lực của mình (Ảnh: Kim Thoa).
Để nuôi đàn con, bà làm đủ nghề nặng nhọc từ kéo xe bò chở củi ở chợ Gốt (Xuân Mai), nhặt sắt vụn, đào đường ống ở Long Biên, Hồ Tây đến đập bê tông thuê. Công việc nào cũng vất vả, nhưng bà chưa từng cho phép mình dừng lại. Ở tuổi 58, nhịp sống của bà vẫn quay cuồng từ sáng sớm đến khuya.
"Ngày nào tôi cũng dậy từ 4 giờ sáng đi chợ. Trưa lại xin nước cơm thừa về nuôi lợn, nuôi cá. Tối bán hàng xong, tôi tiếp tục dọn chuồng, nấu cám, có hôm đến 12–1 giờ sáng mới được ngủ. Mệt quá thì kê tạm chiếc giường gấp người ta cho ngay cạnh bếp, vừa trông nồi cám vừa chợp mắt", bà nói.
"Ngày nào tôi cũng dậy từ 4 giờ sáng, làm việc vặt trong nhà rồi đi chợ bán hàng. Đến trưa lại xin nước cơm thừa về nuôi lợn, nuôi cá. Tối bán hàng xong tôi tiếp tục dọn chuồng, nấu cám, có hôm đến 12–1 giờ sáng mới được ngủ. Mệt quá thì kê tạm chiếc giường gấp người ta cho ngay cạnh bếp, vừa trông nồi cám vừa chợp mắt", bà nói.
Người phụ nữ ấy thở dài rồi chia sẻ thêm: “Tôi làm cái gì cũng phải tính từng giờ. Ngay cả việc gội đầu cũng phải xem lúc nào rảnh. Nhiều khi bận quá ăn cũng không có thời gian mà ăn”.
“Quá thất vọng vì các con”
Không chỉ gánh nặng mưu sinh đè nặng lên đôi vai, bà Đặng Thị Hải còn phải chịu nỗi đau tinh thần khi nhiều người con lầm lỡ. Trong 14 người con, có 4 người con trai vướng vào vòng lao lý do thiếu hiểu biết và bị cuốn vào các tệ nạn. Hiện hai người đang chấp hành án, một người đã trở về địa phương, còn một người vẫn mất liên lạc.
Bà Hải nghẹn lại, khi các con còn nhỏ tôi vẫn bảo ban, quán xuyến các con nhưng vì cơm áo gạo tiền bà phải lặn lội mưu sinh, không quản lý được các con đến nơi đến chốn nên thiếu hiểu biết, để các con vướng vào vòng lao lý. “Khi các con xảy ra chuyện, tôi quá thất vọng các con không biết thương mẹ”, bà Hải nói.
Người mẹ mang nặng nỗi buồn khi nhiều người con vướng vào vòng lao lý, tương lai trở nên bấp bênh (Ảnh: Kim Thoa).
Người mẹ ấy cũng không giấu được nỗi đau khi nói về những tháng ngày dằn vặt: “Có những lúc tôi thương con đến mức ba ngày không ăn nổi hạt cơm nào. Đời tôi khổ bữa đói bữa no, nhưng chưa bao giờ để mang tiếng xấu với ai. Thế mà giờ con cái như vậy, tôi thực sự rất xấu hổ với bà con lối xóm”.
Rời căn lán khi trời đã xế chiều, hình ảnh người phụ nữ gầy gò tất tả lại ra chợ bán nốt số cá còn lại rồi tiếp tục lại đi xin nước cơm thừa, bà vẫn lặng lẽ vắt kiệt sức lực để nuôi con dù trong số đó có những người đã khiến trái tim bà không ít lần đau đớn.
Chia sẻ với Người Đưa Tin, ông Nguyễn Duy Nam - Tổ trưởng tổ dân phố số 22, Thôn Cổ Bản, phường Yên Nghĩa, Tp.Hà Nội cho biết, gia đình bà Hải từng là trường hợp được chính quyền đặc biệt quan tâm. Ông cho biết, năm 2008 một cuộc họp với sự tham gia của lãnh đạo ngành dân số đã được tổ chức nhằm vận động, ngăn không để bà sinh thêm người con thứ 12.
“Tuy nhiên, mọi biện pháp vận động đều không đạt kết quả. Trước đó, chính quyền địa phương đã cử cán bộ theo sát, nhưng gia đình sống trong lán ngoài đồng, điều kiện sinh hoạt rất khó kiểm soát nên cuối cùng vẫn sinh đến 14 người con”, ông Nam cho hay.
Ông Nguyễn Duy Nam - Tổ trưởng tổ dân phố số 22, Thôn Cổ Bản, phường Yên Nghĩa, Tp.Hà Nội (Ảnh: Kim Thoa).
Trong đánh giá của chính quyền cơ sở, bà Hải là người phụ nữ có sức khỏe và ý chí đáng nể khi một mình đảm đương mọi công việc, từ nuôi cá, trồng sen đến chăn nuôi lợn để nuôi con. Tuy nhiên, điều kiện sống thiếu thốn khiến việc chăm lo giáo dục cho các con gần như bị bỏ ngỏ.
Căn nhà của gia đình thường xuyên trong tình trạng bừa bộn, sinh hoạt thiếu nề nếp. Những bữa cơm gia đình gần như không có. Bà Hải thường nấu sẵn một nồi cơm lớn và nồi canh, các con ai đói thì tự lấy ăn. Thời gian của bà chủ yếu dành cho việc mưu sinh, không còn nhiều để kèm cặp, định hướng cho con cái.
Hệ quả là phần lớn các con không học hết bậc tiểu học, thiếu sự định hướng khi trưởng thành. Ông Nam chia sẻ: “Nhiều người con lớn lên chơi bời, dính vào tệ nạn. Con gái lấy chồng rồi ly hôn rồi lại trở về hoặc đi nơi khác. Con trai thì có người bị xử lý vì đánh nhau, trộm cắp”.
Đáng lo ngại, vòng luẩn quẩn này đang có dấu hiệu lặp lại ở thế hệ sau khi một số người con của bà Hải lập gia đình sớm, sinh nhiều con nhưng không có nghề nghiệp ổn định. Tình trạng rượu chè, gây mất trật tự vẫn diễn ra, khiến chính quyền địa phương gặp nhiều khó khăn trong quản lý.
Nghịch lý dân số ngày nay
Từ câu chuyện của gia đình bà Đặng Thị Hải có thể thấy việc sinh nhiều con trong điều kiện thiếu thốn và hạn chế về giáo dục đã để lại không ít hệ lụy kéo dài qua nhiều thế hệ. Trái ngược với bối cảnh đó, xã hội hiện đại lại đang chứng kiến một xu hướng hoàn toàn khác đó là người trẻ kết hôn muộn và sinh ít con. Sự thay đổi này đặt ra những thách thức mới cho công tác dân số và phát triển bền vững.
Những năm gần đây, xu hướng kết hôn muộn và sinh ít con trong giới trẻ Việt Nam ngày càng rõ nét, đặc biệt tại các đô thị lớn. Đây không chỉ là sự thay đổi về lối sống cá nhân mà còn phản ánh áp lực kinh tế, sự dịch chuyển trong quan niệm sống và ưu tiên phát triển sự nghiệp của thế hệ trẻ.
Những năm gần đây, xu hướng kết hôn muộn và sinh ít con trong giới trẻ Việt Nam ngày càng rõ nét, đặc biệt tại các đô thị lớn (Ảnh:QĐ).
Chị Trần Lan Hương (32 tuổi, nội trợ) chia sẻ, chị kết hôn năm 27 tuổi và sinh con đầu lòng một năm sau đó.
“Vì bố mẹ vẫn còn đi làm nên sau khi sinh, tôi phải nghỉ việc để ở nhà chăm con”, chị nói. Quyết định này khiến gánh nặng tài chính dồn lên vai người chồng, thu nhập gia đình vì thế cũng trở nên eo hẹp.
Theo chị Lan, chi phí nuôi con tại các thành phố lớn ngày càng cao. “Từ tiền bỉm sữa, quần áo, y tế đến học phí, sinh hoạt, hoạt động ngoại khóa… mỗi tháng tốn hàng chục triệu đồng. Gia đình tôi phải chi tiêu rất chặt chẽ mới đủ trang trải”, chị cho biết.
Áp lực kinh tế cùng việc thiếu thời gian nghỉ ngơi, chăm sóc bản thân khiến vợ chồng chị quyết định dừng lại ở một con để có điều kiện nuôi dạy tốt nhất.
Không chỉ sinh ít con, nhiều người trẻ còn có xu hướng kết hôn muộn hoặc trì hoãn việc sinh con, dẫn đến nguy cơ suy giảm khả năng sinh sản. Anh Duy Hải (35 tuổi, nhân viên IT) cho biết, dù kết hôn từ năm 2022 nhưng đến nay vợ chồng anh vẫn chưa có con. “Công việc căng thẳng, áp lực cuộc sống lớn, cộng với độ tuổi không còn trẻ khiến việc có con trở nên khó khăn hơn”, anh nói.
Bên cạnh đó, tâm lý muốn dành điều kiện tốt nhất cho con cũng khiến nhiều cặp vợ chồng lựa chọn sinh ít con. Theo anh Hải, việc chỉ sinh một con giúp cha mẹ tập trung chăm sóc, tránh áp lực kinh tế cũng như hạn chế những so sánh, thiệt thòi giữa các con.
Xu hướng sinh ít, kết hôn muộn không chỉ diễn ra tại Việt Nam mà còn phổ biến ở nhiều quốc gia, đặc biệt tại châu Á như Nhật Bản hay Hàn Quốc. Tình trạng này đang góp phần đẩy nhanh quá trình già hóa dân số, gây áp lực lớn lên hệ thống an sinh xã hội và tăng trưởng kinh tế.
Để ứng phó, nhiều quốc gia đã triển khai các giải pháp như khuyến khích sinh con, hỗ trợ tài chính cho gia đình trẻ, đồng thời thích ứng bằng cách nâng tuổi nghỉ hưu, tận dụng nguồn lao động lớn tuổi. Tuy nhiên, cân bằng giữa mức sinh và phát triển kinh tế – xã hội vẫn là bài toán khó, đòi hỏi những chính sách dài hạn và phù hợp với từng quốc gia.
(Còn tiếp)
Kim Thoa - Hoàng Bích
