Nơm tre "lên sóng", làng nghề truyền thống tìm lại sức hút

Tại thôn Hoàng Tiến, xã Hải Châu, tỉnh Nghệ An, tiếng chẻ tre, chuốt nan của nghề đan nơm đã vang vọng và tồn tại suốt hơn một thế kỷ qua. Qua bao thế hệ, chiếc nơm tre không chỉ là sinh kế mà còn là nét đẹp văn hóa gắn liền với đời sống của người dân nơi đây.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại, làng nghề trăm tuổi này phải đối mặt với hàng loạt thách thức mang tính sống còn. Sự khan hiếm của nguồn nguyên liệu tự nhiên cùng làn sóng ly hương của lao động trẻ đã khiến các xưởng đan lát thưa thớt dần. Đáng lo ngại hơn, sự thu hẹp của thị trường truyền thống và sự phổ biến của nông cụ công nghiệp đã đẩy những chiếc nơm tre thuần túy tại thôn Hoàng Tiến vào nguy cơ bị mai một.

  Hiện tại, ở thôn Hoàng Tiến, chỉ còn những người lớn tuổi là vẫn đang ngày đêm bám trụ với từng thanh tre, sợi lạt. Đối với những bậc cao niên này, việc miệt mài bên hiên nhà chuốt nan không còn thuần túy là để mưu sinh, mà đó là cách duy nhất để họ níu giữ, bảo tồn mạch ngầm văn hóa của làng nghề truyền thống trước nguy cơ bị mai một.

Mặc dù thế hệ trẻ trong thôn hầu hết đều được truyền dạy và biết làm nghề, nhưng họ lại không còn mặn mà gắn bó do thu nhập từ mặt hàng này tương đối thấp. Để đảm bảo cuộc sống, phần lớn thanh niên địa phương đã lựa chọn chuyển sang làm việc tại các công ty, xí nghiệp, xuất khẩu lao động,... nhằm có nguồn thu nhập ổn định hơn.

Trước nguy cơ làng nghề quê hương bị bó hẹp rồi mất dần theo thời gian, những người con của làng nghề đã quyết tâm tìm hướng đi mới. Anh Nguyễn Đình Trọng (SN 1977) chính là người đã tiên phong mở lối cho chiếc nơm tre thôn Hoàng Tiến bước vào kỷ nguyên số. Người đàn ông này chia sẻ, từ năm 2024, khi sức mua tại các chợ truyền thống sụt giảm nghiêm trọng, anh nhận ra nếu cứ giữ mãi phương thức tiêu thụ cũ thì làng nghề sẽ khó lòng trụ vững. Nghĩ là làm, anh bắt đầu chụp ảnh, đăng tải và bán các sản phẩm nơm tre lên các nền tảng mạng xã hội.

Chính sự nhạy bén này đã mang lại quả ngọt không ngờ. Nhờ không gian mạng, những chiếc nơm tre thuần túy vốn chỉ luẩn quẩn quanh mấy phiên chợ quê nay đã được khách hàng ở tận Cà Mau, Quảng Nam, Đắk Lắk, Thanh Hóa và nhiều địa phương khác trên cả nước biết đến và đặt mua.

 Ông Vũ Xuân Khánh (SN 1952), một người gắn bó với nghề từ thuở nhỏ, bộc bạch rằng, những năm gần đây, nguồn nguyên liệu ngày càng khan hiếm trầm trọng. Để có đủ tre gai và mây chất lượng, người dân phải lặn lội tìm mua từ các xã miền núi ở Nghệ An, Thanh Hóa. 

Để làm ra được một chiếc nơm hoàn chỉnh, người thợ phải gửi gắm vào đó rất nhiều mồ hôi và sự kiên nhẫn qua hàng loạt công đoạn thủ công phức tạp. 

Gắn bó với nghề từ ngày về làm dâu, bà Nguyễn Thị Bắc (SN 1972) thấu hiểu hơn ai hết sự vất vả cùng đức tính nhẫn nại mà công việc đan nơm đòi hỏi. Bà nhớ lại, trước đây, hai vợ chồng phải lặn lội mang sản phẩm ra khắp các phiên chợ trong vùng mới tiêu thụ được. Giờ đây, nhịp sống ấy đã thay đổi hoàn toàn. Thay vì bươn chải ngoài chợ, ông bà chọn cách ở nhà chuyên tâm đan lát rồi gửi gắm đầu ra cho những người bán hàng trên mạng. Nhờ sự chuyển dịch nhạy bén này, hai vợ chồng già vẫn đều đặn bỏ túi khoản thu nhập vài trăm nghìn đồng mỗi ngày.

Việc chuyển dịch từ các phiên chợ vùng sang nền tảng số của người dân xã Hải Châu là minh chứng cho thấy sự thích ứng bắt buộc của các làng nghề truyền thống trước áp lực thị trường. Giờ đây, những người thợ như ông Khánh, bà Bắc đã có thể yên tâm ở nhà sản xuất khi đầu ra được bảo đảm qua mạng xã hội. Trong bối cảnh sức mua trực tiếp sụt giảm, tư duy bán hàng đổi mới này chính là công cụ thực tế nhất để bảo vệ sinh kế cho người lao động và duy trì sự tồn tại của nghề đan nơm trăm tuổi.