Giữa nhịp sống hối hả dịp cuối năm của phường Hà Đông, Hà Nội, làng lụa Vạn Phúc vẫn hiện ra với vẻ đẹp thanh bình của một làng nghề cổ xưa. Nằm bên dòng sông Nhuệ hiền hòa, làng lụa Vạn Phúc từ lâu đã được biết đến như cái nôi của nghề dệt lụa truyền thống Việt Nam. Trải qua hơn 1.000 năm, những khung cửi nơi đây vẫn cần mẫn dệt nên những tấm lụa mềm mại, mang theo ký ức văn hóa và tâm hồn của một làng nghề cổ.
Làng nghề truyền thống Vạn Phúc.
Bước qua cổng làng, du khách vẫn có thể cảm nhận được không khí sản xuất nhộn nhịp. Tiếng thoi đưa lách cách từ các xưởng dệt vang lên như nhịp đập trái tim của làng nghề. Những tấm lụa với hoa văn tinh xảo, được tạo ra từ đôi bàn tay khéo léo của các nghệ nhân, được bày bán tại các cửa hàng, tạo nên một không gian đầy màu sắc.
Theo các nghệ nhân cao tuổi trong làng, nghề dệt lụa ở Vạn Phúc đã gắn bó với người dân từ hàng trăm năm trước, được truyền từ đời này sang đời khác. Có gia đình đã ba, bốn thế hệ theo nghề. "Từ khi còn nhỏ tôi đã quen với tiếng thoi đưa, lớn lên thì học dệt lụa như một lẽ tự nhiên", bác Hằng, 70 tuổi, đã có hơn 50 năm trong nghề chia sẻ.
Theo bác Hằng, hiện nay các nghệ nhân làng Vạn Phúc không còn trực tiếp nuôi tằm lấy tơ nữa mà thu mua từ nơi khác, do đất chật, người đông, không còn đủ chỗ để trồng dâu, nuôi tằm. Trong nghề dệt có nhiều công đoạn và nhiều việc phụ cho mọi lứa tuổi có thể tham gia. Hồi nhỏ bác làm phụ bố mẹ những việc nhẹ, khi trưởng thành bác Hằng là thợ dệt chính, nhưng giờ do sức khỏe giảm sút nên chỉ đảm nhận việc ken cát tông để in hoa văn lên sản phẩm.
Bác Hằng (trái) dù tuổi đã cao nhưng tình yêu nghề vẫn vẹn nguyên.
Cùng với sự phát triển của xã hội, nghề dệt lụa Vạn Phúc cũng có nhiều thay đổi. Nếu trước đây hầu hết các công đoạn đều làm thủ công, thì nay nhiều cơ sở đã mạnh dạn đưa máy móc hiện đại vào sản xuất nhằm tăng năng suất, đáp ứng nhu cầu thị trường.
Tuy nhiên, sự cạnh tranh của các sản phẩm lụa công nghiệp giá rẻ cùng tình trạng xuất hiện lụa giả, lụa kém chất lượng đã và đang ảnh hưởng không nhỏ đến uy tín của làng nghề.
Ông Nguyễn Văn Hùng, Chủ tịch Hiệp hội làng nghề lụa Vạn Phúc cho biết, theo quy định, các hộ kinh doanh có thể buôn bán sản phẩm không chỉ của làng mình mà cả từ nơi khác, nên không thể cấm các hộ kinh doanh nhập hàng của địa phương khác hay nước ngoài về bán được. Tuy nhiên, điều quan trọng là sản phẩm phải ghi rõ nguồn gốc xuất xứ, giới thiệu minh bạch về chất lượng, giá cả để tránh gây hiểu lầm cho khách hàng.
Việc minh bạch hóa thông tin sản phẩm được xem là giải pháp sống còn để bảo vệ các giá trị truyền thống, đồng thời giúp du khách an tâm hơn khi chọn mua những tấm lụa trứ danh của mảnh đất Vạn Phúc giữa "ma trận" hàng hóa hiện nay.
Sản phẩm của làng lụa Vạn Phúc cực kỳ đa dạng về màu sắc, chủng loại.
Gắn sản xuất với du lịch làng nghề
Để tự cứu lấy mình, nhiều cơ sở tại Vạn Phúc đã chú trọng xây dựng thương hiệu, đa dạng hóa sản phẩm. Bên cạnh vải lụa truyền thống, các sản phẩm như áo dài, khăn quàng, đồ lưu niệm bằng lụa được thiết kế phù hợp với thị hiếu hiện đại, phục vụ cả thị trường trong nước và khách quốc tế.
"Chúng tôi chỉ mong nghề dệt lụa không bị mai một, để con cháu sau này vẫn còn biết đến lụa Vạn Phúc là niềm tự hào của quê hương", một nghệ nhân bộc bạch.
Người dân Vạn Phúc vẫn miệt mài với nghề.
Song song với đó, việc gắn nghề dệt lụa với phát triển du lịch làng nghề đang được đẩy mạnh. Những con đường rợp bóng cờ lụa, các cửa hàng trưng bày sản phẩm và không gian trải nghiệm đã thu hút đông đảo du khách đến tham quan, tìm hiểu. Người dân địa phương cho biết, du lịch phát triển giúp làng nghề khang trang, sạch đẹp hơn và mang lại thêm thu nhập.
Vào thời điểm hiện tại, theo người dân chia sẻ, lượng khách đến thăm quan và mua sắm có vẻ ít hơn mọi năm. "Mong từ giờ đến cuối năm lượng khách đến tham quan và mua sắm sẽ tăng lên", một nhân viên của xưởng Cẩm Hoa Lâm chia sẻ.
Du khách hứng thú tham quan làng lụa Vạn Phúc.
Nhiều du khách đánh giá cao không gian làng nghề sạch sẽ, nhiều màu sắc, người dân thân thiện. Một nữ du khách đến từ Hải Phòng cho biết, chị cùng mọi người biết đến tên làng lụa Vạn Phúc từ lâu qua mạng xã hội, nhưng nay có dịp đến Hà Nội nên tranh thủ ghé thăm quan và xem có sản phẩm phù hợp thì sẽ mua về.
Trong khi đó, bạn Đào Ngọc Thắm, 22 tuổi, một du khách đã tới đây nhiều lần, cho biết mình chủ yếu đến để chụp ảnh vì cảnh sắc nơi đây rất đẹp, vừa cổ kính vừa có nhiều không gian để check-in. Bạn cũng từng tham dự hội truyền thống của làng và rất thích thú với không khí ấy.
Chùa Vạn Phúc cổ kính là một trong những điểm được nhiều bạn trẻ tìm đến check-in.
Những thách thức hiện hữu
Bên cạnh những tín hiệu tích cực, làng nghề Vạn Phúc vẫn đối mặt với nhiều khó khăn. Theo người dân, thu nhập bình quân khoảng 30.000–35.000 đồng/giờ đối với thợ có tay nghề cao, mỗi ngày làm khoảng 10 tiếng. Tuy nhiên, không phải lúc nào có có thể làm đủ 30 ngày trong cả tháng, khiến mức thu nhập chưa thực sự hấp dẫn so với nhiều ngành nghề khác tại đô thị.
Thiếu mặt bằng sản xuất cũng là một thách thức lớn. Nghệ nhân Đỗ Văn Hiệp, một trong những người hiếm hoi có khả năng tự thiết kế mẫu hoa văn, bộc bạch: "Có một thực tế đáng buồn là nhiều hộ đã không còn làm nghề, mà chuyển sang xây nhà trọ. Đầu tư vào nhà trọ chi phí thậm chí còn ít hơn đầu tư máy móc dệt mà thu nhập lại ổn định".
Hoa văn trên lụa do anh Đỗ Văn Hiệp tự thay thiết kế.
"Làm xưởng tại nhà do không gian hẹp, không lắp đặt được nhiều máy móc khiến năng suất không cao. Dù có nhiều người dân vẫn thiết tha với nghề nhưng do hạn chế về mặt bằng sản xuất khiến họ phải làm nghề khác hoặc đi làm thuê cho các xưởng dệt trong làng", anh Hiệp cho biết thêm.
Một trong những nỗi lo lớn nhất của người dân làng nghề hiện nay là việc truyền nghề cho thế hệ trẻ. Do áp lực mưu sinh và sự hấp dẫn của các ngành nghề khác, không ít người trẻ rời làng đi làm ăn xa, khiến lực lượng kế cận cho nghề dệt ngày càng mỏng.
Anh Đỗ Văn Hiệp cho biết, gia đình mình đã làm nghề được 5 đời tính đến anh, và hiện anh cũng đang truyền nghề cho hai con, người con cả đã tự làm được. Nhưng các con có vẻ không yêu nghề và có hướng đi sang nghề khác. Không chỉ con nhà anh mà các cháu trẻ trong làng cũng vậy, có xu hướng tìm kiếm công việc khác nhẹ nhàng và có thu nhập cao hơn.
Theo ông Nguyễn Văn Hùng, Chủ tịch Hiệp hội làng nghề lụa Vạn Phúc một trong những trăn trở lớn nhất của những người gắn bó với nghề hiện nay là việc thiếu lực lượng kế cận. Nhiều người trẻ sau khi học xong không lựa chọn ở lại địa phương mà đi làm ăn xa, tìm kiếm công việc khác có thu nhập ổn định và cao hơn so với nghề dệt thủ công truyền thống.
"Lương của các cháu đi làm bên ngoài hiện còn cao hơn lương của những người thợ thủ công trong làng, nên rất khó giữ chân người trẻ ở lại với nghề", ông Nguyễn Văn Hùng chia sẻ. Trước thực trạng đó, ông mong muốn các cấp, các ngành và những đơn vị liên quan phối hợp tổ chức các lớp đào tạo, dạy và truyền nghề một cách bài bản, nhằm thu hút sự tham gia của thế hệ trẻ, thay vì chỉ dựa vào phương thức truyền nghề theo kiểu cha truyền con nối như trước đây.
Chủ tịch Hiệp hội làng nghề lụa Vạn Phúc lo ngại về tương lai của đội ngũ kế cận và mong muốn có một phương thức truyền nghề bài bản hơn.
Cũng theo ông Hùng, hiện làng lụa Vạn Phúc còn khoảng 200 hộ vừa sản xuất vừa kinh doanh, trong đó số hộ trực tiếp tham gia sản xuất chỉ còn khoảng 70–80 hộ. Dù vậy, làng nghề vẫn có những thuận lợi nhất định, đó là thương hiệu lụa Vạn Phúc đã được khẳng định, cùng đội ngũ thợ có tay nghề cao, luôn chủ động nghiên cứu, sáng tạo mẫu mã mới để đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường.
Đặc biệt, đầu năm 2026, UBND Tp. Hà Nội đã phê duyệt Quy hoạch chi tiết bảo tồn, phát triển làng nghề truyền thống kết hợp du lịch tại làng dệt lụa Vạn Phúc (Quyết định số 63/QĐ-UBND ngày 7/1/2026), với mục tiêu bảo tồn không gian làng nghề truyền thống, phát huy giá trị văn hóa lịch sử của nghề dệt lụa, đồng thời tạo nền tảng phát triển du lịch bền vững và nâng cao đời sống người dân địa phương, đây là một tín hiệu tốt cho làng lụa Vạn Phúc.
Vạn Phúc hôm nay không chỉ là một làng nghề, mà đã trở thành một điểm đến du lịch văn hóa sáng tạo. Dẫu còn đó những thách thức về cạnh tranh, thu nhập và lớp kế cận, nhưng với bàn tay tài hoa của các nghệ nhân và sự nhạy bén của thế hệ mới, dòng chảy của tơ lụa nơi đây vẫn bền bỉ, như chính dòng sông Nhuệ ôm ấp ngôi làng. Và chính sự bền bỉ ấy đang tiếp tục dệt nên câu chuyện của một làng nghề nghìn năm tuổi, kiên trì giữ lửa giữa lòng thủ đô.
Người dân làng Vạn Phúc sử dụng máy móc vào sản xuất nhằm tăng năng suất, đáp ứng nhu cầu thị trường.
Quốc Tiệp
