Thách thức nhân lực chất lượng cao thời AI
Tp.HCM hiện là khu vực dẫn dắt thị trường lao động cả nước với tốc độ chuyển dịch sang kinh tế số, tự động hóa và dịch vụ giá trị gia tăng cao. Theo các chuyên gia dự báo, bước từ khoảng thời gian năm 2025 đến 2030 sẽ là giai đoạn đột phá của các ngành mới liên quan đến công nghệ dữ liệu, AI, năng lượng xanh, bán dẫn, logistics hay chăm sóc sức khỏe tăng tốc.
Ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp Tp.HCM nhận định, thị trường lao động Việt Nam đang bước vào giai đoạn dịch chuyển mạnh theo hướng kinh tế số, tự động hóa, chuyển đổi xanh và logistics thông minh. Những công việc mang tính lặp lại đang dần bị tự động hóa hoặc AI thay thế.
Ngược lại, các vị trí đòi hỏi tư duy phân tích, vận hành hệ thống thông minh, bảo trì thiết bị công nghệ cao hay cung cấp dịch vụ chất lượng cao lại ngày càng khát nhân lực.
Ông Tuấn cho biết, bước sang năm 2026, hàng loạt lĩnh vực dự báo tiếp tục thiếu hụt lao động như sản xuất công nghệ cao, điện tử bán dẫn, năng lượng tái tạo, xây dựng hạ tầng, công nghệ thông tin, AI, dữ liệu và an ninh mạng.
Thách thức nhân lực chất lượng cao thời công nghệ, AI đang là "bài toán" cần được giải đáp.
Các ngành logistics, thương mại điện tử, marketing số, du lịch, nhà hàng, bán lẻ cao cấp, y tế chăm sóc sức khỏe, nông nghiệp công nghệ cao và môi trường cũng nằm trong nhóm có nhu cầu tuyển dụng lớn.
Những chuyển dịch này đang cho thấy tác động của AI ngày càng lan rộng, không chỉ ở các ngành công nghệ mà còn ở những lĩnh vực có yếu tố chuyên môn như tài chính, dịch thuật hay dịch vụ khách hàng.
Các nền tảng AI tạo sinh, phần mềm tự động hóa quy trình doanh nghiệp (RPA) hay các công cụ phân tích dữ liệu đang làm thay đổi cách doanh nghiệp vận hành, từ đó kéo theo thay đổi trong cơ cấu nghề.
Điều đó đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với người lao động trong việc chủ động cập nhật tư duy số, nâng cấp kỹ năng và chuyển dịch sang những vị trí có giá trị gia tăng cao hơn để duy trì năng lực cạnh tranh.
Doanh nghiệp tiếp cận công nghệ, người lao động buộc phải "nâng cấp" để không bị bỏ lại
Không chỉ dừng ở dự báo, nhu cầu thực tế từ phía doanh nghiệp tại Tp.HCM cho thấy sự cạnh tranh nhân lực công nghệ cao đang ngày càng gay gắt. Trong lĩnh vực công nghệ thông tin, các doanh nghiệp phần mềm xuất khẩu, startup AI và thương mại điện tử đều đồng loạt tuyển kỹ sư về dữ liệu, chuyên viên học máy, AI engineer, phân tích nghiệp vụ (BA) hay chuyên viên an ninh mạng.
Chia sẻ với PV, ông Phan Huy Hoàng Lâm, Giám đốc Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ vận chuyển Quốc tế Phan Trí Express cho hay "Công ty chúng tôi vừa triển hệ thống phân tích dữ liệu khách hàng để có thể tiếp cận nhiều hơn với đối tác nước ngoài cũng như nguồn đối tác, bạn hàng trong nước. Tuy nhiên, để làm được điều này một cách hiệu quả, ngoài hệ thông máy móc, đầu tư phần mềm thì cũng phải cần có đội ngũ lao động thông thạo về điện tử, công nghệ số…".
Việc áp dụng máy móc thay vào lao động phổ thông ngày càng phát triển.
Theo ông Lâm, hiện nay nhu cầu nhân lực tăng mạnh nhất nằm ở nhóm kỹ thuật bậc trung lực lượng có kinh nghiệm vận hành dây chuyền và hiểu nguyên lý thiết bị. Đây không phải nhóm đòi hỏi bằng cấp quá cao nhưng phải rất vững tay nghề và sẵn sàng tiếp cận công nghệ mới. Hiện nguồn cung còn thiếu nên doanh nghiệp buộc phải liên kết với trường nghề và cao đẳng để đào tạo.
Chia sẻ với PV, TS. Nguyễn Quang Tiệp, Viện trưởng Viện Đào tạo và Phát triển nhân lực (Liên hiệp các Hội khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) nhận định "Trong tương lai gần, cấu trúc việc làm tại Tp.HCM sẽ không biến mất vì AI mà sẽ tái phân bổ theo mức độ tạo giá trị.
Trong đó, việc làm mang tính lặp lại, hành chính, giấy tờ hoặc không yêu cầu tư duy chuyên môn cao sẽ dần thu hẹp. Ngược lại, các công việc dựa trên phân tích, sáng tạo, vận hành hệ thống và dịch vụ chất lượng cao sẽ trở thành nhóm tăng trưởng chính".
Sản xuất công nghệ cao, sản phẩm công nghệ là định hướng phát triển lâu dài trong tương lai.
"Hiện nay, ở nhóm sản xuất công nghệ cao, đặc biệt là bán dẫn, Tp.HCM, đang nổi lên như trung tâm mới khi thu hút nhiều dự án FDI mở rộng dây chuyền. Các doanh nghiệp điện tử từ Hàn Quốc, Mỹ, Singapore và Đài Loan bắt đầu gia tăng tuyển dụng kỹ thuật viên vận hành thiết bị, kỹ sư thiết kế vi mạch, bảo trì robot công nghiệp hay kỹ sư kiểm soát chất lượng.
Những ứng viên biết sử dụng AI trong phân tích dữ liệu, viết báo cáo, hỗ trợ sáng tạo hay tối ưu quy trình thường được ưu tiên hơn trong tuyển dụng. Trong khi đó, nhu cầu tuyển dụng nhân lực kỹ năng mềm vẫn rất cao" TS Nguyễn Quang Tiệp chia sẻ.
TS. Nguyễn Quang Tiệp, Viện trưởng Viện Đào tạo và Phát triển nhân lực (Liên hiệp các Hội khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) (ảnh NVCC).
Trong bức tranh chuyển dịch nhân lực mới, người lao động phổ thông hoặc làm công việc lặp lại là nhóm chịu nhiều sức ép nhất. Anh Lê Hoàng Nam (27 tuổi), từng làm nhân viên nhập liệu cho một công ty logistic tại Tp.Thủ Đức, cho biết công việc của anh đã bị thay thế khi doanh nghiệp ứng dụng phần mềm tự động hóa xử lý đơn hàng.
"Trước đây tôi nhập tay từng mã vận đơn, nhưng giờ hệ thống tự quét, tự phân tuyến. Khoảng 80% thao tác không còn cần người" anh Nam nói. Sau khi nghỉ việc, anh được giới thiệu khóa học 6 tháng về quản lý kho thông minh, bao gồm việc sử dụng thiết bị IoT và phần mềm quản lý. Đến nay anh đã chuyển sang vị trí mới với mức lương cao hơn trước gần 40%.
Câu chuyện của Nam là ví dụ cho xu hướng mới tự động hóa không chỉ lấy đi việc làm cũ mà còn tạo ra việc làm mới có mức lương tốt hơn nếu người lao động chịu cập nhật kỹ năng.
Nhận định về vấn đề việc làm trong tương lai, TS Nguyễn Quang Tiệp cho rằng "Thị trường lao động TP.HCM bước vào chu kỳ mới với sự phát triển mạnh của công nghệ cao, bán dẫn, AI, logistics thông minh và dịch vụ cao cấp.
Sự thiếu hụt nhân lực chất lượng cao vừa là thách thức vừa là cơ hội, đặc biệt đối với nhóm lao động chủ động học hỏi và nâng cấp kỹ năng. Tương lai cạnh tranh lao động không còn nằm ở số lượng mà nằm ở khả năng tạo giá trị trong môi trường số hóa".
Theo ông Tiệp, năng lực cần thiết của lao động không chỉ nằm ở kỹ năng chuyên môn, mà còn ở khả năng học nhanh, tư duy số, hiểu hệ thống và vận hành công cụ. Người lao động buộc phải coi bản thân như một "sản phẩm" liên tục cập nhật phiên bản mới, bởi vòng đời kỹ năng đang rút ngắn đáng kể. Nếu trước đây một kỹ năng nghề có thể duy trì 5-7 năm, thì nay chỉ còn 18-36 tháng là bắt đầu lỗi thời.
Bên cạnh đó, quá trình nâng cấp không chỉ nằm ở việc học các công cụ AI hay phần mềm, mà là thay đổi tư duy theo 3 trụ cột: sử dụng công nghệ để tăng năng suất, xử lý dữ liệu để ra quyết định tốt hơn và phát triển kỹ năng giao tiếp hợp tác trong môi trường đa ngành.
Những nhóm lao động biết "bắt tay với công nghệ" sẽ có lợi thế lớn. Đặc biệt, các kỹ năng như tự học, phân tích vấn đề, sáng tạo nội dung, quản lý dự án, ngoại ngữ và hiểu biết tài chính cá nhân được dự đoán sẽ trở thành năng lực nền tảng trong hầu hết ngành nghề.
Phùng Sơn
